سرگذشت تصویری موجودِ ترکیبی فیل-سر، از هند تا ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

مربی نقاشی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شیراز

چکیده

در جهان اساطیری دو تمدن کهنسال ایران و هند که به دلیل مشابهت‌های قومی، فرهنگی و اساطیری‌شان خویشاوند قلمداد شده‌اند، موجودات خیر و شری وجود دارند که برخی از آن‌ها، از قابلیت پیکرگردانی یا دگرریختی برخوردارند. پدیده‌ی ترکیبی فیل سر هندی با نام گانش که در زمره خدایان‌ حیوانی محبوب هندو جای‌می‌گیرد، یکی از این نمونه‌هاست. از آن جا که چنین موجودی در برخی از متون ایرانی از جمله شاهنامه و نگاره‌های مرتبط با آن، در قالب دیو به تصویر کشیده شده‌است.این پژوهش می‌کوشد تا با بررسی این پدیده در اساطیر، ادبیات و هنر این سرزمین‌ها، به واکاوی دلایل چنین امری بپردازد. از نتایج این پژوهش که به شیوه توصیفی-تحلیلی، تطبیق‌میان‌رشته‌ای و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به انجام رسیده‌است، برمی‌آید که این موجود‌ترکیبی در سرزمین مادریِ آن، از کنام دیوها به قلمروی خدایان درمی‌آید و به مرور زمان با افزایش محبوبیت خود در آسیا، در آیین مانویت نیز نفوذ می‌کند.در عین‌حال، همتای پلید این پدیده نیز که از اهمیت کمتری برخوردار است، به حیات خود در هنر و ادبیات هند،ادامه می‌دهد.این موجود پیکرگردانی‌شده در ایران پس از غلبه تفکر زرتشتی و به دلیل دشمن شمردن خدایان پیشین این سرزمین و بلاد دیگر از سوی زرتشت، تنها وجه دیوگونه خود را به نمایش می‌گذارد؛ و با نفوذ در باور اسلامی و ادبیات عامیانه ایرانی نیز در قالب جن )و در وجه‌منفی آن(،  به تصویر کشیده‌ می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Pictorial Story of the elephant-headed compound creature, from India to Iran

نویسنده [English]

  • Nima Adham
چکیده [English]

In the mythological world of ancient civilizations of Iran and India, which are considered as relatives due to ethnic, cultural and mythical similarities; there are creatures with distinguishing characteristics. Some of them have the ability to metamorphose or transform.The Indian composite phenomenon called Ganesh which is among the popular Hindu animal gods is one of the examples. This creature is often displayed as one of the demons of some Iranian manuscripts like Shahnameh, thus, the present research aims at investigating the reasons and evidences of such phenomenon in Indian and Iranian myths, literature and paintings. The results of this study, using descriptive-analytic methodand library resources, reveals that this compound phenomenon was elevated in his birthplace, India, from demon’s land into the realm of the gods, turned intoone of the favorite Asian gods and influenced the Manichaeism religion. Meanwhile, the evil, less important counterpart of this phenomenon also continues to exist in the art and literature of India But this transformed creature in Persia at the time of Zoroastrianism solely was displayed as the demon. The main reason is the former gods at that time were considered enemies in Zoroastrian religion and entering Islamic beliefs and Iranian folks,Ganesh was portrayed only byits negative dimension, as a genie.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Myth
  • metamorphosis
  • painting
  • compound animals

1-آموزگار، ژاله،تاریخ اساطیری ایران، چاپ دوم،تهران: سمت، 1376 .

2-آموزگار، ژاله،دیوها در آغاز دیو نبودند،کلک، شماره‌ی30،  صص 16-24، شهریور 1371.

3-اکبری مفاخر، آرش،هستی شناسی دیوان در حماسه‌های ملّی بر پایه شاهنامه فردوسی. کاوش‌نامه، سال یازدهم. شماره 21، صص87-61، 1389.

4-القزوینی، زکریابن محمدبن محمود بن المکمونیبه، عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، تصحیح نصرا...سبوحی، تهران: چاپخانه مرکزی ناصرخسرو، (بی‌تا).

5-ایونس، ورونیکا، اساطیر هند،چاپ اول،ترجمه باجلان فرخی، تهران: اساطیر ، 1373.

6-دادگی، فرنبغ، بندهش،  ترجمه مهرداد بهار،چاپ دوم ، تهران: توس، 1385.

7-دادور، ابولقاسم؛ مبینی، مهتاب،جانوران ترکیبی در هنر ایران،چاپ اول،تهران: انتشارات دانشگاه الزهراء،  1388.

8-ذکرگو، امیرحسین،فیل در شمایل‌های هندویی و بودایی، چاپ اول، تهران: موسسه تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن»، 1388.

9-رستگار فسایی، منصور،پیکرگردانی در اساطیر، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383.

10-رضی، هاشم. اوستا،چاپ اول، تهران: فروهر، 1363.

11-زرشناس، زهره، مفهوم دوگانه‌ی دیو در ادبیات سغدی، نامه فرهنگستان،دوره8، شماره 3، صص 148-140، پاییز 1385.

12-عبداللهی، منیژه ،فرهنگ‌نامه جانوران در ادب پارسی، ج دوم، چاپ اول، تهران: پژوهنده، 1381.

13-فردوسی، ابوالقاسم،شاهنامه فردوسی بر اساس چاپ مسکو(1 ج). به کوشش نظام الدین نوری،چاپ اول، تهران: نشرزهره، 1378.

14-کلیم کایت، هانس یواخیم،. هنر مانوی. ترجمه ابوالقاسم  اسماعیل‌پور،چاپ اول، تهران: اسطوره ،1373

15-مارزلف، اولریش،تصویرسازی داستانی در کتاب‌های چاپ سنگی فارسی،ترجمه شهروز مهاجر،چاپ اول، تهران:  نشر نظر، 1390.

16-معین، محمد، آیین آریائیان پیش از ظهور زرتشت،آشنا، شماره 8، صص49-44، آذر و دی 1371.

17- نظامی گنجوی، الیاس‌بن‌یوسف،هفت پیکر،چاپ اول، تهران: سازمان کتاب‌های جیبی، 1340.

18-هال، جیمز،فرهنگ نگاره‌ای نمادها در شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، چاپ اول، تهران: فرهنگ معاصر، 1380.

19-یاحقی، محمد جعفر،فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی،چاپ دوم،تهران: پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و سروش ، 1375.

20-یونس‌جعفری، سید‌محمد،واژه‌ی ناشناخته دیو در شاهنامه فردوسی. آشنا،سال 2، شماره11، 60-42، خرداد و تیر 1372.