چگونگی مهاجرت صوفیان ایرانی به شبه‌قاره در عصر صفوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار تاریخ ایران دورۀ اسلامی، دانشگاه سید جمال‌الدین اسدآبادی

چکیده

با تشکیل حکومت صفوی، به دلایل مختلف سیاسی، اجتماعی و مذهبی، نخبگان زیادی از جامعۀ ایرانی نظیر پیروان طریقت‌های صوفیانه، مجبور به جلای وطن و مهاجرت به سایر مناطق جهان اسلام و به‌ویژه هند شدند. درواقع شرایط خاص به‌وجودآمده در اجتماع ایرانی عصر صفوی، مانند حضور علمای شیعۀ مهاجر از برخی مناطق جهان اسلام در ایران و اختلافات اندیشه‌ای و فکری ایشان همراه با انتقادات شدید از صوفی‌گری از یک‌طرف و از طرف دیگر، بروز اختلافات میان پادشاهی صفوی و صوفیانی که علی‌رغم حمایت بلندمدت از صفویان، در این مقطع به رقبای ایشان تبدیل شده‌بودند، زمینه‌های تضعیف و افول تصوف را در این دورۀ زمانی در ایران فراهم کرد. درواقع طریقت صفویه در این تغییر رویکرد از تشیّع صوفیانه، به تشیّع فقاهتی تبدیل وضعیت پیدا کرد و درنتیجه بسیاری از طریقت‌های صوفیانۀ دیگر، قربانی این چرخش عقیدتی شدند. به موازات این وضعیت، شرایط مناسب موجود در شبه‌قاره به‌خصوص تساهل مذهبی و حمایت‌های مادی و معنوی حکومت‌های این منطقه، ازجمله گورکانیان و نیز سلاطین برخی حکومت‌های منطقه‌ای مهاجران، مسبب مهاجرت گستردۀ بسیاری از نخبگان صوفی‌مسلک ایرانی به‌ این منطقه شد. این مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این سؤال برآمده است که در دورۀ صفوی، چه عواملی در انگیزش مهاجرت طریقت‌های صوفیه از ایران دخیل بوده‌است؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Wherefore the Sufis migrate to the subcontinent during the Safavid era

نویسنده [English]

  • Mahdi Feizisakha
assistant Professor of History of Islamic civilization and culture Dept, Sayyed Jamaledin Asadabadi University
چکیده [English]

With the formation of the Safavid government, For various reasons, such as political, social and religiousMany Iranian elites, Like followers of Sufi creeds, Forced to flee home and migrate to other parts of the Islam world, especially the Indian subcontinent,infact, Specific conditions have arisen in Iranian Safavid community, Such as the presence of Shiite scholars from some parts of the Islamic world in Iran, Their intellectual  differences and criticism of Sufism, Creating disagreements, Between the Safavid kingdom and the protection sufis, in spite support of the Safavids for the long time, at this stage,They became their rivals, and in thise period Provided decline of Sufism conditions,In fact, In this change of approach, from Sufi Shiism, to the Shi'ism, many ofSuficreedssuccumbed to this ideological change, Along with this situation,Suitable conditions in the subcontinent, Particularly religious tolerance and material and spiritual protection ofimmigrants,with the governorates of this region, such as Gurkhanis, and other regional governments,The cause and the source of the vast majority of Iranian Sufi elites came to this area. This paper, by using an analytical descriptive method, seeks to answer this question: what factors in the Safavid period have contributed to the motivation of the migration of the Sufi Tories?.
 
Expansiveabstract
1.Introduction
With the formation of Safavid government, a lot of elites from Iranian society, such as proponents of Sufi Tarigha, were forced to leave home and migrate to other regions of the Islamic world, including the Indian subcontinent. In fact, certain conditions have been arisen in the Iranian society of the Safavid era, such as the presence of Shiite Ulema from some regions of the Islamic world in Iran, (Farhani Monfared, 85: 1996), their thought and intellectual dissensions (Mazavi, 152: 1984), sharp criticisms of Sufism (Hedayat, 375: 2006, Hossein Zade, 38: 2000), and the emergence of differences between the Safavid kingdom and their supporting Sufisas the internal factors of immigration which at that time became their rivals,severely weakened one of the most important pillars of the Safavids power, both in the Tarigha period and in the period of their movement and government (Falsafi, 183: 1968), In this situation, the Safavid Tarigha, changed from Sufi Shi'ism to Shi'ite Faqih, and as a result, many Sufi Tarigha, became the victims of this ideological change. In parallel with this unfavorable domestic situation, the proper conditions existing in the sub-continent which was the main external factors of migration, led to the migration of many Iranian Sufi elites to the region. Meanwhile, the religious tolerance and material and spiritual supports of the governments of this region, including the Gurkhanis, as well as the sultans of some regional governments, have been heavily influenced by the motivation of immigrants (Razi, 61: 2012). Hekmat also explains that Sufi’s thoughtscoming from Irannot only influenced Indian culture and thought, but alsoimpressed themselves (Hekmat, 52:1958). With this explanation, the main purpose of this paper is to clarify the existing ambiguities in various aspects of these migrations, Because the vast exodus of Sufis and sympathizers of Iranian Sufis to India during the Safavid period is considered to be a catastrophe that, with the clarification of its nature, many of these ambiguities will be eliminated. Indeed, despite the investigations carried out by researchers in various respects, this issue remains uncertain. Therefore, the main question in this paper is that during the Safavid period, what factors contributed to the motivation for the migration of the Sufi Tarigha from Iran? In connection with this, the hypothesis has been madethat the source distracting factors and destination attractors have been effective in shaping the migration of the followers of this trend.
2.Research Method
The research methodology of this paper, based on the nature of the subject, is analytical-descriptive and the method of data collection, is in the form of a library researchin which, it has been tried to usethe relevant resources, to discuss the main reasons for this important historical event and its main aspects, external and internal factors that have occurred in Iran and beyond its geographic region during the Safavid period.
3.Discussion
The political power of Safavid should be considered the beginning of the decadence of Safavid Sufism. Especially, after the establishment of the Safavid dynasty, they considered themselves the partner of the power and misused the status of the Safavid government(EskandarBeike Monshi, 122:1987). As a result, from the very beginning of the political life of the Safavids, between the perfect Master who became a despotic kingdom of the Safavid government, and their supporting Sufis, a challenging situation was emerged and the perfect Master sought to weaken and eliminate this unwanted partner through various means and methods(Falsafi, 183: 1968). In other words, moral degradation brought the situation of the Sufis to a place where, in many cases, they were treated with violence and humiliation (Brown, 85: 20: 1990). Yet, the participation of the jurists in the Safavid government left a deep impression on Shi'a political jurisprudence. In fact, with the arrival of Shiite scholars to Iran (Farhanimanfard, 85: 1996, Mirahmadi, 54: 1990), the Shiite jurisprudential discourse emerged from Sufi Tarigha and became the dominant discourse of the political and religious structure of the Safavids. Hence, the role of the jurists in the legislature, which was preceded by a customary aspect, evolved on the basis of the Shi'a ruling. (Najafi, 51: 2009). On the other hand, the formation of Muslim regimes in India provided very good conditions for the attraction and activity of followers of the Sufi Tarigha as the external factors of immigration.Aside from these supports, the good conduct of the Sufis with other social groups has had a profound effect on the growth and expansion of the Sufi Tarigha in India. In fact, the development of Sophism in the sub-continent is a result of Sufis effort in learning local languages and their acquaintance with Indian mystics, and the similarity of Indian thoughts with the Sufi mystics, as well as their attempts to learn and apply some Indian practices such as reverse prayers, self-locking method and others, have been the most important factors in the region's attitude toward mysticism (Bojnordi, 445: 2001). Furthermore, it should be noted that the Sufi established good relations with Muslims and non-Muslims, particularly those of Hindus, and due to some teachings such as equity and equality, virtue, and hospitality were noticed by people.
 
 
 
4-Conclusion
Safavids, although at first in the guise of mysticism, began to form their government, but from the very beginning of their reign, the confrontation between Shiite and Sufi teachings provided the ground for gradual decline and the marginalization of Safavid Sufism. In fact, Safavid kingdom immediately became aware of the fact that their supporting Sufis, who at various stages of their alliance, did their utmost to bring powerto Safavids, became a real rival in the new political structure, so they made constant attempt to limit and eliminate this competitor.Meanwhile, the most important and most effective instrument used by the Master of Tarigha, who became the king during the reign, was to take advantage of the new approach in the form of the ideas of jurists who also considered Sufism as their serious rivals in this field. In this approach, the Shi'a jurisprudents denied Sufis who were from various social, scientific, literary and cultural groups and wrotea number of rhetoric against them, a problem that had been less common in Iranian history. In this situation, the establishment of two important centers of power - the institution of monarchy and the institution of the Shari'a - together, created a complicated situation for the Sufis. In fact, in this approach, Shiite scholars used all their theoretical and practical efforts to completely eliminate rival discourse from the religious beliefs of the general public and the Safavid government, which brought significantsuccess. Therefore, the emergence of these complicated conditions for Sufi Tarigha in the political geography of Iran, led to the recognition of immigration to India as the most important solution. Thus, they came to a land that can be considered a part of the cultural geography of Iran, a land which, due to the presence of powerful supporters, the present state dynasties, as well as the appropriate cultural and social conditions, provided a suitable platform for these migrations and has led to the excellence of Sufi Tarigha in this land.In other words, all these factors, together with the lack of security in the society, which was in the midst of decadence, led to the widespread migration of elites and various social groups, which could be interpreted as a phenomenon of brain drain that is caused by unfavorable social conditions.
 
 
 
 
 
 
References
 
1-         Al-Shaibi, Kâmel Mostafâ, Tashayo Va Tasavof, Tâ Aghâze Sadeye Davâzdahome Hejri, translated by Alirezâ Zakâvati Gharoghosloo, Tehran: AmirKabirPublications, 2006.
2-        Aasef Khân Ghazvini, MullâAhmad Tatavi, Târikhe Alfi, Corrected by Gholamrezâ Tabâtabâei Majd, Tehran: Scientific and Cultural Press, 2003.
3-        Aziz Ahmad, Târikhe Tafakore Eslâmi Dar Hend, translation by Nagi Lotfi and Mohammad Ja'far Yâhaghi, Tehran: Keyhan Publications, 1988.
4-        Baha'i, Sheikh Bahâ al-Din Mohammad Ameley, Koliâte Ashâr Va âsâre SheikhBahâ'i, Introduction by Saeed Nafisi, Tehran: Chekame Publication,1982.
5-        ........................... Kashkul, Translator and Researcher, Ali Ghazanfari, Tehran: Niloofaraneh Publications,2013.
6-        Bahâr, Mohammad Taqi, Sabk Shenâsi, Târikhe Tatavore Nasre Fârsi, Tehran: Zovar Publications, 2002.
7-        Bahrani, Yusuf bin Ahmad, Lulu Al_Bahrain, Qom: Al Albait Institute, Bi ta.
8-        Bâstani Pârizi, Mohammad Ibrâhim, Siyâsat va Eghtesâde Asre safavi, Tehran: Safi Ali ShâhPublications, 1999
9-        Bayâni, Khânbâbâ, Târikhe Nezâmie Iran, Janghâye Doreye Safavi, Tehran: Zarrin-GhalamPublications, 1999.
10-     Bedauni, Mullâ Abdul Qâder bin Molok Shâh, Montakhb Al Tavârikh, Corrected by Tofigh Sobhâni Va Molavi Ahmad Sâheb, Cultural Heritage SocietyPublications, 2001.
11-     Belgrâmi, Ghulâm Ali Azâd, Rozat  Al_ Oliyâ, Orang Abad, 1310 AH.
12-     Brown, Edwârd, Târikhe Adabiâte Iran Az Safaviye Tâ Asre Hâzer, Translated by Bahrâm Meghdâdi, Tehran: Morvarid Publications, 1991.
13-     Campfar, Engelbart, Safar Nâme, Translation by Kikâvoos Jahândâri, Tehran: KharazmiPublications, 1984.
14-     Chardin, Jean, Safar Nâmeye Shârdan, Translation by Mohammad Abbâsi, Tehran: AmirKabirPublications, 2009.
15-     Ershâd, Farhang, Mohâjerate Târikhiye Iranian Be Hend, Tehran: Research Institute for Humanities and Cultural Studies, 2000.
16-     Estarâbâdi, Mohammad Qasim, Târikhe Fereshteh, Corrected by Mohammad Rezâ Nasiri, Tehran: Cultural Heritage Society, 1999
17-     Fakhrulzmâni Qazvini, Mullâ Abdolnabi, Tazkareye Meykhâne, by Ahmad Golchin Maâni, Tehran: Iqbal Publications, 1988.
18-     Farhâni monfared, Mehdi, Mohâjerat-e Olamâye Shi'a Az Jabal Amel Be Iran Dar Asre Safavi, Tehran: AmirKabirPublications, 1996.
19-     Falsafi, Nasrolah, Zendeganiye Shah Abbase Aval, Tehran: Tehran University Press, 1969.
20-     Feiz-e Kâshâni, Mohammad bin Mortezâ, TarJomeye al-Haghâyegh, Tehran: publication of Shahid Motahari High School, 2008.
21-     40- ................................................ ...,Dah Resâleh, by Rasoul Jafariân, Isfahan: The Scientific and Religious Research Center of Imam Amir Al-Momenin, 1992.
22-     .............................................., AlVâfi, Corrected by Kamâl Faghih Irâni, Isfahan, The Scientific and Religious Research Center of Imam Amir Al-Momenin, 1406 AD.
23-     Ghomi, Mohammad Tâhiribn Mohammad Hussein, Tohfat Al_Akhyâr, Qom: School of Amir Al-Momenin, 1990.
24-     Golchin Maâni, Ahmad, Kâravâne hend, Mashhad: Astan Quds Razavi Publications, 1990.
25-     ​​Gurpenirli, Abdul Baghi, Malâmat Va Malâmatiân, translated by Tofiq Hâshem Sobhâni, Tehran: Rozaneh Publication, 1999.
26-     Hâjiânpour, Hamid, Creed of Zahbiyah in the Safavid era, Two Quarterly Journal of Iran's History after Islam, seventh, Thirteenth, Autumn and Winter, pp. 50-25, 2016.
27-     Hedâyat, Rezâ Gholikhân, Riâz Al_Arefin, corrected by Abolqâsem Râd Far and ...., Tehran: Research Institute for Humanities and Cultural Studies, 2006.
28-     Hekmat, Ali Asghar, Sarzamine Hend, Tehran: University of TehranPublications, 1958.
29-     Hinets, Walter, Shâh Smâeile Dovome Safavi, translation by Kikâvos Jahândâri, Tehran: Scientific and Cultural, 1992.
30-     Hossein Zâdeh, Seyyed Mohammad Ali, Ulemâ Va Mashroeiyate Dolate Safavi, Qom: Publishing of the Islamic Educational Association, 2000.
31-     Ja'fariân, Rasol, Safaviye Dar Arseye Din, Farhang Va Siyâsat, Qom: Institute of Higher Education and Research, 2000.
32-     Kâmraâi, Jalâl, Persian poet in India, Tehran: Danesh Journal, pp. 26-23, No. 12, 1959.
33-     Lâhiji, Fayyâz, Divâne Fayyâze Lâhiji, corrected by Abolhassan Parvin Parishânzâdeh, Tehran: Scientific and Cultural Press, 1991.
34-     Majlesi, Mohammad Bâgher, Hagh Al_Yighin, Qom: Imam-e-Asr Publications, 2009.
35-     Mazaway, Michel, Peidâyeshe Dolate Safavi, translation of Yaghoub âzhand, Tehran: Gostareh Publications, 1984.
36-     Mir ahmadi, Maryam, Din Va Dolat Dar Asre Safavi, Tehran: Amir Kabir Publications, 1990.
37-     Mir Khord, Seyyed Mohammad ibn Mubârak Alavi Kermani, Seir Al_Awlia fi Mohabate Haqe Jala Va Alâ, in an effort by Mohammad Arshad Quraishi, Islamabad, 1398 AH.
38-     Mohammad ibn Ali ibn Wahid Behbahâni, Kheyrâtiye, Dar Ebtâle Tarighate Sofi-e, Investigating Seyyed Mehdi Rajaee, Qom: Ansariyan Publications.
39-     Monshi, Eskandar Bik, Alam Arâye Abbâsi, corrected by Mohammad Esmâeil Razavi, Tehran: Doniay-e Ketab Publications, 1998.
40-     Musavi Bojnourdi, Kâzem, Great Islamic Encyclopedia, Zeile, Hâj bektâsh Vali, Tehran: Center for the Great Islamic Encyclopedia, 2011.
41-     Mousavi Khânsari, Mohammad Bâgher, Rozat Al_Janât fi Ahvâle Olamâ Va Sâdât, Q2, Qom: Ismaili Publications, 2012.
42-     Najafi, Mosâ, Faqih haghâni, Mosâ, Târikhe Tahavlate Siyâsie Iran, Tehran: Iranian Institute for Contemporary History Studies, 2009.
43-      Nezâmi, Târikhe Oliyâee Chasht, Delhi, 1930.
44-     Pârsâdost, Manouchehr, Shâh Tahmâsb Aval, Tehran: Publishing Enteshr, 2002.
45-     Qazvini, Abolhassan ibn Ibrahim, Favâed Al Safaviy_e, corrected by Maryam Mirahmadi, Tehran: Cultural Studies and Research Institute, 1988.
46-     Râzi, Ahmad amin, Tazkereye Haft Eghlim, by Mohammad Rezâ Tâheri, Tehran: Soroush Publication, 2012.
47-     Riâz Al Islâm, Târikhe Ravâbete Iran Va Hend Dar Doreye Safavi Va Afshâriye, translated by Mohammad Bâqer Arâm and Abâsgholi Ghaffâri Fard, Tehran: AmirKabirPublications, 1994.
48-     Romer, Hans Robert, and others, Târikhe Irane Doreye Safavi, Translation by Jacobâjand, Tehran: Jami Publications, 2001.
49-     Sabzevari, Mullâ Mohammad Bâgher, Rozat Al Anwâr Abbâsi, Correction of Ismâil Changizi Ardahi, Tehran: Miras-e Maktob, 2004.
50-     Savory, Roger,Irane Asre Safavi, Translated by Kâmbiz Azizi, Tehran: Markaz publication, 2009.
51-     SefatGol, Mansour, Sâkhtâre Nahâd Va Andisheye Dini Dar Irane Asre Safavi, Tehran: Rasa Cultural Service Institute, 2004.
52-     Sharif Qomi, Mohammad Kârim, Tohfat Al Oshâgh, Correction of  Pourândokht Kashâni Râd, Tehran: Zavar Publication, 2004.
53-     Shirâzi, Sadr al-Din Muhammad, Kasr Al Asnâm Al Jahiliya, Tehran: Bonyade Hekmat, 2002.
54-      ........................................., Resaleye Se Asl, Selected by Masnavi And Rubâiyât Sadr al-Din Muhammad ibn Ebrâhim Shirâzi.
55-      Shirâzi, Mohammad Maosum (Massoum ali-Shâh), Tarâeq Al Haghâyeq,  Corrected by Mahjub Mohammad Ja'far, Tehran, 1960.
56-     Tamim Dâri, Ahmad, Erfân Va Adab Dar Asre Safavi, Tehran: Hekmat Publication, 1993.
57-     Tehrâni, âghâ Bozorg, Al_Zariye Elâ Tasanif al-Shi'a, Qom: The Ismailis, 1408 AD.
58-     Tonekâboni, Mohammad bin Soleimân, Ghesas Al Olamâ, Tehran: Elmiyeh Islamiyah, 1985.
59-     Zarin kub, Abdul Hussein, Arzeshe Mirâse Sufiye, Tehran: Amir Kabir, 2000.
60-      ...................................., JostoJo Dar Tasavofe Iran, Tehran: Amir Kabir, 2006.
61-      ..................................., Dar Ghalamrove Vejdân, Seyri Dar Aghâyede Adyân Va Asâtir, Tehran: Scientific publication, 1990.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Immigration
  • Sufi creeds
  • Safavid
  • Indian subcontinent

1- آزاد بلگرامی، غلام‌علی، روضة‌الاولیاء، اورنگ‌آباد، 1310 هـ.ق.

2- آصف‌خان قزوینی، ملااحمد تتوی، تاریخ الفی، مصحح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: علمی و فرهنگی، 1382.

3- احمد، عزیز، تاریخ تفکر اسلامی در هند، ترجمه نقی لطفی و محمدجعفر یاحقی، تهران: کیهان، 1367.

4- ارشاد، فرهنگ، مهاجرت تاریخی ایرانیان به هند، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1379.

5- استرآبادی، محمدقاسم، تاریخ فرشته، به تصحیح محمدرضا نصیری، ت‍ه‍ران‌: ان‍ج‍م‍ن‌ آث‍ار و م‍ف‍اخ‍ر ف‍ره‍ن‍گ‍ی، 1378‌‏.

6- اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، تصحیح محمداسماعیل رضوی، تهران: دنیای کتاب، 1377.

7- باستانی‌پاریزی، محمدابراهیم، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ت‍ه‍ران‌: ص‍فی‌‌ع‍ل‍ی‍ش‍اه، 1378.

8- بحرانی، یوسف‌بن‌احمد، لؤلؤ‌البحرین، قم: مؤسسۀ آل‌البیت، بی‌تا.

9- بدائونی، ملا عبدالقادر بن ‌ملوک ‌شاه، منتخب‌التواریخ، تصحیح توفیق سبحانی و مولوی ‌احمد صاحب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1379.

10- براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران از صفویه تا عصر حاضر، ترجمۀ بهرام مقدادی، تهران: مروارید، 1369.

11- بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی؛ تاریخ تطوّر نثر فارسی، ج3، تهران: زوّار، 1381.

12- بهایی، شیخ بهاءالدین محمد عاملی بهایی، کشکول، مترجم و محقق، علی غضنفری، تهران: نیلوفرانه، 1392.

13- ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، کلیات اشعار و آثار شیخ بهایی، مقدمۀ سعید نفیسی، تهران: چکامه، 1361.

14- بیانی، خان‌بابا، تاریخ نظامی ایران؛ جنگ‌های دورۀ صفویه، تهران: زرّین‌قلم، 1378.

15- پارسادوست، منوچهر، شاه‌ تهماسب اول، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1381.

16- تمیم‌داری، احمد، عرفان و ادب در عصر صفوی، تهران: حکمت، 1372.

17- تنکابنی، محمد بن سلیمان، قصص‌العلماء، تهران: علمیه اسلامیه، 1364.

18- تهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، قم: اسماعیلیان، 1408 هـ.ق.

19- حاجیان‌پور، حمید، طریقت ذهبیه در عصر صفوی، دوفصلنامۀ تاریخ نامۀ ایران بعد از اسلام، سال 7، شمارۀ 13، صص50-25، پاییز و زمستان 1395.

20- حسین‌زاده، سید محمدعلی، علما و مشروطیت دولت صفوی، قم: انجمن معارف اسلامی، 1379.

21- حکمت، علی‌اصغر، سرزمین هند، تهران: دانشگاه تهران، 1337.

22- رازی، احمدامین، تذکرۀ هفت‌اقلیم، به کوشش محمدرضا طاهری، تهران: سروش، 1391.

23- رویمر، هانس روبرت و دیگران، تاریخ ایران دورۀ صفویان، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: جامی، 1380.

24- ریاض‌الاسلام، تاریخ روابط ایران و هند در دورۀ صفویه و افشاریه، ترجمۀ محمدباقر آرام و عباسقلی غفاری‌فرد، تهران: امیرکبیر، 1373.

25- زرّین‌کوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، تهران: امیرکبیر، 1389.

26- ـــــــــــــــــــــ ، جستجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر، 1385.

27- ـــــــــــــــــــــ ، در قلمرو وجدان سیری در عقاید ادیان و اساطیر، تهران: علمی، 1369.

28- سبزواری، ملا محمدباقر، روضة‌الانوار عباسی، تصحیح اسماعیل چنگیزی اردهایی، تهران: میراث مکتوب، 1383.

29- سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمۀ کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز، 1388.

30- شاردن، ژان، سیاحتنامۀ شاردن، ترجمۀ محمد عباسی، تهران: امیرکبیر، 1338.

31- شریف‌قمی، محمدکریم،ت‍ح‍ف‍ة‌ال‍ع‍ش‍اق، ت‍ص‍ح‍ی‍ح ‌پ‍وران‍دخ‍ت‌ ک‍اش‍ان‍ی‌‌راد، تهران: زوّار، 1383.

32- الشیبی، کامل‌مصطفی، تشیّع و تصوف تا آغاز سدۀ دوازدهم هجری، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر، 1385.

33- شیـرازی، صدرالدین محمد، رسالۀ سه اصل؛ منتخب مثنوی و رباعیات صدرالدین ‌محمد بن ابراهیم شیرازی، بی‌جا، بی‌تا.

34- ـــــــــــــــــــــــ ، کسرالاصنام الجاهلیه، تهران: بنیاد حکمت، 1381.

35- شیرازی، محمدمعصوم (معصوم علیشاه)، طرائق‌الحقائق، تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران، 1339.

36- صفت‌گل، منصور، ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران عصر صفوی، تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا، 1383.

37- فرهانی‌منفرد، مهدی، مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفوی، تهران: امیرکبیر، 1375.

38- فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، ج1، تهران: دانشگاه تهران، 1347.

39- فیض‌کاشانی، محمدبن‌مرتضی، الوافی، مصحح کمال فقیه ایرانی، اصفهان: مرکز تحقیقات علمی و دینی امام‌امیرالمؤمنین، 1406ق.

40- ـــــــــــــــــــــــــــ ،ترجمه‌الحقایق، تهران: مدرسۀ عالی شهیدمطهری، 1387.

41- ـــــــــــــــــــــــــــ ، ده‌رساله، به کوشش رسول جعفریان، اصفهان: مرکز تحقیقات علمی و دینی امام ‌امیرالمؤمنین، 1371.

42- قزوینی، ابوالحسن‌بن‌ابراهیم، فوائدالصفویه، ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ م‍ری‍م‌ م‍ی‍راح‍م‍دی‌، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1367.

43- ‌قزوینی، ملا عبدالنبی فخرالزمانی، تذکرۀ میخانه، به اهتمام احمد گلچین‌معانی، تهران: اقبال، 1367.

44- قمی، محمدطاهربن‌محمد‌حسین، تحفه‌الاخیار، قم: مدرسۀ الامام امیرالمؤمنین، 1369.

45- کامرانی، جلال، پارسی‌گویان هندی، مجلۀ دانش، شمارۀ 12، صص 26-23، تهران: 1338.

46- کمپفر، انگلبرت، سفرنامۀ ‌کمپفر، ترجمۀ کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1363.

47- گلچین معانی، احمد، کاروان هند، ج2، مشهد: آستان ‌قدس ‌رضوی، 1369.

48- گورپنیارلی، عبدالباقی، ملامت و ملامتیان، ترجمۀ توفیق هاشم‌سبحانی، تهران: روزنه، 1378.

49- لاهیجی، فیاض، دیوان فیاض ‌لاهیجی، تصحیح ابوالحسن پروین پریشان‌زاده، تهران: علمی ‌و ‌فرهنگی، 1369.

50- مجلسی، محمدباقر، حق‌الیقین، قم: امام‌ عصر، 1388.

51- مزاوی، میشل، پیدایش دولت صفوی، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: گستره، 1363.

52- موسوی بجنوردی، کاظم، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ذیل حاج بکتاش ولی، تهران: دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی،1390.

53- موسوی خوانساری، محمدباقر، روضات‌الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج2، قم: اسماعیلیان، 1391.

54- میراحمدی، مریم، دین و دولت در عصر صفوی، تهران: امیرکبیر، 1369.

55- میرخورد، سید محمد‌بن‌مبارک علوی کرمانی، سیر الاولیاء فی محبه الحق جل و علا، به کوشش محمدارشد قریشی، اسلام‌آباد، 1398ق.

56- نجفی، موسی؛ فقیه‌حقانی، موسی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1388.

57- نظامی، تاریخ اولیای چشت، دهلی، 1930م.

58- هدایت، رضاقلی‌خان، ریاض‌العارفین، تصحیح ابوالقاسم رادفر و...، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1385.

59-  هینتس، والتر، شاه‌اسماعیل دوم صفوی، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: علمی‌ و فرهنگی، 1371.