هومای ایرانی و سومای هندی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

10.22111/jsr.2013.851

چکیده

 هومای ایرانی و سومای هندی، از کهن­ترین عناصر اسطوره­ای مشترک میان تمدن­های ایران و هند باستان هستند. هوما یا همان سوما در اساطیر کهن، نام گیاه مقدسی بود که ایرانیان و هندوان از عصاره ی آن شربتی شفابخش می­ساختند. در ریگ ودا و اوستا از آن با نیایشی شیوا و پرشور سخن رفته و به دست آوردن عصاره ی این گیاه نیز، جزو نیکوترین کردارها محسوب می­شده است؛ اما به تدریج اعتقاد به شفا بخشی و خواص سحرآمیز گیاه هوما (سوما) سبب گسترش نقش آن در میان اقوام هند و ایرانی گردید و تفاوت­های قابل ملاحظه­ای در ماهیت هوما و سوما پدیدار شد. با توجه به آن­که این تحول در ماهیت سومای هندی، بسیار چشمگیرتر از هومای ایرانی است، در این پژوهش که مبتنی بر شیوه ی توصیفی و تحلیلی است، جایگاه سوما در تمدن هند مورد بررسی قرار گرفته است. برای تبیین بهتر این مسأله، در ابتدا هوما به اختصار در تمدن ایرانی معرفی شده و سپس به      جلوه­های گوناگون سوما در تمدن کهن هند پرداخته شده است. نتیجه ی این بررسی ضمن آن­که از وجود اشتراکاتی در بین سومای هندوان و هومای ایرانی حکایت دارد، بیانگر این نکته است که تغییرات ماهیتی اسطوره ی سوما، بسیار بیش­تر از هوما بوده و سومای هندی به تدریج دچار استحاله شده و در نقش یک ایزد، مرد و حتی ماه آسمانی پدیدار شده و تفاوت­های قابل ملاحظه­ای با هومای ایرانی یافته و شکل  اساطیری­تری پیدا کرده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Iranian Haoma and Indian Suma

چکیده [English]

Iranian ‘Haoma’ and Indian ‘Suma’ are the most ancient mythical elements that are common between ancient civilizations of Iran and India. In ancient myths, ‘Haoma’ or ‘Suma’ was the name of a holy plant from whose extract Iranians and Indians made sanative syrup. In ‘Rig Veda’ and ‘Avesta’ it has been described through praise and admiration. To gain the extract of this plant was one of the best deeds, but gradually the belief in sanative and magical properties of ‘Haoma (Suma)’ caused the spreading of its role among Indian and Iranian peoples, and considerable differences appeared in the nature of ‘Haoma’ and ‘Suma’. This change in the nature of Indian ‘Suma’ was greater than that of Iranian ‘Haoma’. In this research study, carried out by the use of descriptive-analytical method, the place of ‘Suma’ in the ancient Indians’ civilization is studied. In order to provide a better explanation, we have introduced ‘Haoma’ in Iranian civilization briefly, and then various aspects of ‘Suma’ in Indian civilization have been introduced. The result of this study is suggestive of commonalities between Indian and Iranian ‘Suma’. Moreover, it shows that the changes in the nature of ‘Soma’ myth have been more than ‘Haoma’; in fact, Indian ‘Suma’ has gradually been degenerated and appeared as a god, man, even as the heavenly moon; therefore, it has changed greater than Iranian ‘Haoma’ and has found a more mythological form.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iranian Haoma
  • Indian Suma
  • Rig Veda
  • Avesta
  • Myth

1- امامی، نصرالله، نصیری، زهرا، «مشترکات فرهنگی و آیینی اقوام هندو ایرانی و ریشه­های کهن آن»، مجله ی مطالعات ایرانی دانشکده ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال هشتم، ، شماره 16، کرمان: صص73- 88 ،1388.

2- ایونس، ورونیکا، شناخت اساطیر هند، چ2، ترجمه: باجلان فرخی، تهران: اساطیر، 1381.

3- بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، چ4، تهران: آگاه، 1381.

4---------- ادیان آسیایی، چ3، تهران: چشمه،1380.

5- بویس، مری، تاریخ کیش زرتشت، چ2، ترجمه: همایون صنعتی­زاده، تهران: توس، 1376.

6- پور داود، ابراهیم، یشت­ها(قسمتی از کتاب مقدس اوستا)، ج1، تهران: اساطیر، 1377

7- دادور، ابوالقاسم، منصوری، الهام، درآمدی بر اسطوره­ها و نمادهای ایران و هند در عهد باستان، تهران: الزهرا، 1385.

8- رضی، هاشم، آیین مهر (میترائیسم)، تهران: بهجت، 1371.

9- --------- دانشنامه ایران باستان، ج 3و4، تهران: سخن. (1381). 

10- روزنبرگ، دونا، اساطیرجهان (داستان­ها، حماسه­ها)، ترجمه: عبدالحسین شریفیان، تهران: اساطیر، 1379.

11- ریگ­ودا ( قدیمی­ترین سند زنده ی مذهب و جامعه ی هند)، چ3، تحقیق و ترجمه: سیدمحمد رضا جلالی نایینی، تهران: نقره،1372.

12- زرتشت، اوستا،کهن­ترین سرودها و متن­های ایرانی)، ج 1 و2، چ3، بازنویسی و تحقیق: جلیل دوستخواه، تهران: مروارید،1375.

13- شایگان، داریوش، ادیان ومکتب­های فلسفی هند، ج1، چ6، تهران: امیرکبیر، 1386.

14- شوالیه، ژان، گربران، آلن،  فرهنگ نمادها، ج3، ترجمه: سودابه فضائلی، تهران:جیحون، 1382.

15- عدلی، محمدرضا،  «مفهوم قربانی (یجنه/ یسنه) در هند و ایران باستان»، پژوهش­نامه ادیان، سال دوّم، ش4، پاییز و زمستان 1387، تهران،صص 101- 135.

16- فَرنبغ دادگی، بُندَهِش، گزارنده: مهرداد بهار، تهران: توس، 1369.

17- کریون، روی. سی، تاریخ مختصر هنر هند، ترجمه ی فرزان سجودی و کاوه سجودی، ویراستار: منصور احمدی، تهران: فرهنگستان هنر،1388.

18- ناس، جان،  تاریخ جامع ادیان، ترجمه: علی اصغر حکمت، تهران: پیروز، 1354.

19- نیبرگ، هنریک ساموئل، دین­های ایران باستان، ترجمه: سیف­الدین نجم­آبادی، کرمان: انشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان، 1383.

20- وندیداد، تحقیق و ترجمه: هاشم رضی، ج3 و 4، تهران: فکر روز،1376.

21- هینتس، والتر، «زرتشت پژوهشی درباره ی گاثاها»، ترجمه و پژوهش: هاشم رضی، زرتشت در گاثاها (حکمت و عرفان، بنیادهای اخلاقی، جهان­بینی و فلسفه ی سیاسی)، تهران: چاووشگران نقش، 1382،صص 153- 269.

22- هینلز، جان، شناخت اساطیر ایران، چ10، ترجمه: ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: چشمه، 1385.

23- یاحقی، محمد جعفر، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، چ2، تهران: سروش، 1375.

24 - Albanese, Marilia, ANCIENT INDIA, Italy: Om Book Service, 2001.