قند پارسی در دیار هند (پژوهشی در سبک غزلیّات غلام احمد احمدی مدراسی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی

2 دانشگاه شهید چمران

چکیده

غلام احمد احمدی مدراسی از جمله شاعران ناشناخته­ی پارسی­گوی هنـد است که در اواخر دوره­ی تیمـوریان مـی­زیستـه؛ تنـها اثـر باقی­مانـده از  این سراینده، منتخبی از غـزلیّـات او است کـه نسخه­ای خطّی از آن در کتابخانه­ی مجلس نگهـداری می­شـود. احمـدی مدراسی را می­توان در ردیف شـاعران درجه­ی دوم این دوره به شمار آورد؛ شاعرانی که شاید در قالب­ها و مضامین شعر فارسی تحوّلی پدید نیاورده­اند؛ امّا شعرشان نمودی از نخستین حرکت­ها برای آغاز دوره­ای است که بعدها به بازگشت ادبی شهرت یافت و انگیزه­ی پرداختن به چنین سراینده­ای در این مقاله نیز همین نکته است. غزل­های احمـدی مدراسی چه از نظر لفـظ و چه از نظر محتوا و مضمـون، به شـعر شاعران سبک عراقی شبیه است. اشعار او ساده، روان و از تکلّف و پیچیدگی به دورند و از تشبیهات و استعارات غریب و مضمون­پردازی­های دور از ذهن سبک هندی در سروده­های او خبری نیست. روش این پژوهش، تحلیل سبکی غزلیّات شاعر است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Farsi sweetness in India

نویسندگان [English]

  • a a 1
  • n a 2
چکیده [English]

Gholam Ahmad Ahmadi Madrasi is one of the unknown Persian-speaking Indian poets that lived during the late Timurid period; the only remained writing of him is a selection of his sonnets from a manuscript that is being kept in the Parliament Library. He can be considered among the  second rate poets of his period; Those who perhaps had not create a revolution in the form and content of poetry in Persian, but their poetry was a manifestation of first moves for the beginning of a period that later reputed to the return of literary and the motivation of addressing for such poet in this article is the mentioned point.  The sonnets of Ahmadi Madrasi, from both word and content point of view, are similar to the Iraqi style. His poems are simple, smooth, and far from complexity, there is no imagery and bizarre metaphors and away from out of mind themes of the Hindi style poetry. The research method in this study is based on the sonnet style analysis of the poet.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ahmadi Madrasi
  • stylistic elements
  • sonnet and Timurid period

فرهنگ و تمدّن ایران زمین پیوندی دیرینه با فرهنگ و تمدّن هند دارد، این پیوند عمیق، خود را در زبان و به ویژه در شعر که یکی از نمودهای مهمّ فرهنگ است، به شکلی بارز نشان می­دهد. حضور شاعران پارسی­گوی ایرانی­نژاد در هنـد از یک سـوی و شـاعران پارسی­گوی هندی­الاصل از سوی دیگر، سبب  شده ­است که بخش عظیمی از میراث ادبی ایران در آن کشور شکل گیرد و  هنـد را به یکی از مهم­ترین کانون­هـای تأثیرگذار زبان و ادبیّات فارسی در خارج کشور تبدیل کند.

  زبان و ادبیّات فارسی در طول هفت قرنی که در هند رواج داشته­، فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر نهاده است. یکی از درخشان­ترین و پربارترین  دوره­های شعر فارسی در هند، قرون یازدهم و دوازدهم است، هـم از نظر افزونی شمار شاعران پارسی­گوی و هم از نظر تشخیص و امتیازی که در اسلوب شعری شاعران این دوره دیده می‌شـود (شفیعی کدکنی، 1348 :30). پس از این دوران شکوهمند و با آغاز دوره­ی تیموریان متأخّر که دوره­ی انحطاط سیاسی، علمی، ادبی و فرهنگی است، از شکوه و قدرت زبـان فارسی در شبه قاره­ی هند کاسته شد.

در اواخر این دوره که مقارن با حاکمیّت و تسلّـط انگلیسی­ها بر آن سامـان است، زبان و ادبیّات فـارسی کم کم از رونـق افتاد و جای خود را به دو زبان اردو و انگلیسی داد. با این وجود، هنوز هـم می­تـوان بعـضی از مضامین و سبک ادبی سـابق را در زبان و ادبیّات هنـد، ملاحظه کرد (ریـاض، 1354: 76ـ 87 و فرجاد، 1355: 499 ـ 506).

 

 برخی از پژوهشگران، دلایل زوال زبان و ادبیّات فارسی را در این دوره در برچیده شدن دربار پادشاهان، راجاها، نوّابان و ملاّکین می دانند (قاسمی، 1382: 19) و بـرخی دیگر تنش­هـای درونـی ناشی از دوگانگی احسـاس قومـی شاعران فارسی­سرای هند، فضای فرهنگی و مـذهبی حاکم بر دربار ایران، اختلاف فضـای زبانی حاکم بر ذهن شاعران ایـرانی و فـارسی­سرایان هندی را در این امر، دخیل دانسته­اند (کریمی حکّاک، 1369: 230ـ232).

در چنین اوضـاعی و هم زمان با ضعـف دولت مرکزی هنـد، دربارهـای مستقلّ و نیمـه­مستقلّی نیـز بودنـد که در گوشه و کنار این کشور از شاعران پارسی­گو حمایت می­کردند. از جمله شـاعرانی که در اثر این حمایت­ها ظهـور کرد، غلام احمد احمدی مدراسی است.

وی صاحب دیوانی بوده که در سال 1269 هجری به زیـور طبع آراسته شده­ بود. چهار تن از شـاعران معاصـر وی، ماده­­تاریخ­هـایی در تاریخ نظم دیـوان وی سروده­اند که در پایان منتخب دیوان وی ذکر شده ­است. از آن میـان، دو بیت زیر است که شـاعر هم­عصر وی، مولوی میران محیّ الدّین قادری، سروده:

شد چو دیوان احمدی مطبوع              چمـن طـبع عـالیش بشکفت

از ســـر افـتـخار سـال آن               گلستان بهشت رضوان گفت

                                                  (احمدی مدراسی، 1282: 20)

تنها اثر باقی مانده از این دیوان در ایران، منتخبی از غزلیّات او است که نسخه­ی خطّی آن به شماره­ی «2/13446» در کتابخانه­ی مجلس نگهـداری می­شـود.

این نسخـه­ی خطّی، علاوه بر منتخب غزلیّات این شاعر که بر اساس حروف آخر قوافی تنظیم شده، حاوی پنج اثر دیگر است، این آثار عبارتند از:

الف) مثنوی شعله­ی عشق از غلامحسین بن یارخان جودت مدراسی؛

ب) رساله­ی سلّم­الدرجات از حکیم احمـدالله خان هندی؛

پ) رساله­ی تفریح­القلوب باز هم از حکیم احمـدالله خان هندی؛

ت) مثنوی محیط اعظم از عبدالقادر بیدل دهلوی؛

ث) منتخب دیوان راغب هندی.

نویسندگان در مقاله­ی حاضر، ضمن معرّفی غلام احمد احمدی مدراسی، غزلیّات وی را از دیدگاه سبک­شناسی مـورد بررسی قرار داده­اند.

 

 

پیشینه­ی پژوهش

 تا کنون تحقیقی مستقل در مورد اشعار، افکار و زندگی احمدی مدراسی صورت نگرفته؛ امّا درباب شاعران هم­سطح و هم­دوره­ی او، پژوهش­هایی درخور انجام گرفته که از آن جمله می­توان به مقالـه­ی «میرزا هرگوپال تفته؛ شاعر فارسی­سـرای شبه­قـاره» (حافظ منصـور احمد، 1387: 190ـ 209) اشاره کرد.

 ناگفته نماند که در این میان، مقالاتی هم­چون: «ادبیّات فارسی در شبه قـاره­ی هند و پاکستان» (ریاض،1354: 76ـ 87) و «بررسی انتقادی زبان و ادبیّات فارسی در نیمه­ی اوّل قرن نوزدهم میلادی در هند» (قاسمی، 1382: 18ـ 39) نیز حایز اهمّیّت­اند؛ چرا که نویسندگان این مقاله­ها، ضمن تبیین فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوره­ی تیموریان، وضعیّت شعر پارسی را در آن دوره بررسی نموده­ و به برخی از ویژگی­های سبکی آن اشاراتی کرده­اند.

 

احوال غلام احمد احمدی مدراسی

 در گنجینه­ی مخطوطات کتابخانه­ی مجلس، به نام افرادی نظیر احمد غلام خادم یا کاتب کتابخانه­ی سلطنتی شاه سلیمان و سلطان حسین در اواخر دوره­ی صفویّه، مبارک پسر عبدالله غلام نجیب­الدّین مزیدی کاتب نسخه­ای از رسائل اخوان­الصفا به تاریخ کتابت (621) ، غلام علی بن بنده علی حصاری کاتب نسخه­ای از لوامع­الاسرار به تاریخ کتابت (1078) و... برمی­خوریم که فرضیّه­ی گماشتن غلامان را به کار کتابت تقویت می­کند گرچه، هنوز تحقیقی مستقلّ، در این مورد صورت نپذیرفته تا معلوم شود که این افراد واقعاً غلام  بوده­اند، یا ابواب جمعی پادشاه و به عنوان تعارف خود را غلام می­خواندند و یا این که به احترام نام پیامبر اعظم و ائمّه­ اطهار واژه­ی غلام را در ترکیب نام خود و فرزندانشان قرار می­دادند (شکراللّهی طالقانی، 1382: 2 و 3).

غلام احمد احمدی مدراسی، شاعر فارسی­گوی دوره­ی تیموریان متأخّر نیز از جمله­ی این منشیان است که متأسّفانه از احوال و آثار وی اطّلاع چندانی در دست نیست؛ امّا از اشعارش چنین برمی­آید که گویا وی از کاتبان دربار محمّدغوث­خان بوده و یا این­که در دستـگاه او، منصبی دیـوانی داشته؛ چرا که در بیتی، از شاه مواجب درخواست می­کند: 

حکم اجرای مواجب شه اعظم فرما       احمدی هست دعاگوی تو با صدق وفاق

                                                              (احمدی مدراسی، 1282: 20)

محـمّـد غـوث­خـان متخلّـص به اعظم و ملقّب بـه والاجـاه پنجم، از نوّابان پارسی­گوی هندی و صاحب دو تذکره به نام­های صبح وطن و گلزار اعظم است. وی از جمله نوّابان شاعرپرور دوره­ی تیموری متأخّر در «کرناتک» واقع در هند جنوبی است که با حمایت­های بی­دریغ خویش از شاعران پارسی­گو، سبب رونق دوباره­ی زبان و شعر فارسـی در آن منطقه گردید و کالبد بی­جان فارسی را همچون مسیحا، جانی دوباره بخشید: 

 

فارسی چون قالب بی­روح در مدراس بود 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      زنده کردش چون مسیحا اعظم عالیجناب

                                                               (احمدی مدراسی، 1282: 8)

احمدی او را انسانی بنـده­نواز و سخندانی منصف و نکته­سنج می­داند:

گر چه حق داد ترا بهره­ی هر فن لیکن      

                                در فن بنده نوازی و کرم هستی طاق

                                                                             (همان، 16)

گذشتم احمدی در خدمت اهل سخن اکثر

                                          ندیدم همچو اعظم نکته­رس منصف سخندانی

                                                                             (همان، 19)      

که نه تنها خود شاعر؛ بلکه ساکنان عرب، روم، صفاهان و عراق نیز ثناخوان اویند:

چه شود مدح تو از من که ثناخوان تواند    ساکنان عرب و روم و صفاهان و عراق

                                                                              (همان، 16)

هم­چنین، احمدی در غزلی با ردیف «غوث» و با مطلع:

سازم اگر نظاره­ی شمع لقای غوث     پروانه سان شوم بدل و جان فدای غوث

                                                                       (همان، 9)

عظمت و بخشندگی او را ستوده است.

احمدی مدراسی در مجالس مشاعره­ای که محمّد غوث­خان در سال  1262 ه. ق. ترتیب می­داد، شرکت می­کرد (همان، 20). در آن مجالس تنها شعر فارسی خوانده می­شد و هفته­ای یک بار هم تشکیل می­گردید.

در این مجلس، مولوی میران محیّ­الدّین قادری متخلّص به واقف و خان بهادر متخلّص به راقم به عنوان حَکَم، سیّد محمّد متخلّص به خالص به عنوان منشی و یک نفر هم به عنوان رئیس مجلس حضور داشتند (قاسمی، 1382: 23). شایان ذکر است که در نسخه­ی مـورد نظر، خـان بهـادر به عنـوان میر مجلس و محیّ­الدّین قادری و قدرت­الله خان به عنوان حَکَم معرّفی شده­اند (احمدی مدراسی، 1282: 22).

درباب مذهب احمدی مدراسی باید گفت که از فحوای کلام وی چنین می­توان استنباط کرد که او از شاعران و منشیان شیعه­ مذهب دربار محمّد غوث خان بوده و از جمله­­ اشعاری که مؤیّد این نکته است غزلی است با مطلع:

از دبدبه حشمت سلطان مدینه             شد چرخ برین تابع فرمان مدینه 

(همان، 17)

که در آن پیامبـر اکرم (ص) را ستایش کرده و یا دو بیت زیـر که شـاعر خـود را

غلام صاحب دلدل نامیده و عشق و اعتقاد خویش را به مولای متّقیان نشان داده:

دارم به دل عقیده مردان راه دین        هستم غلام صاحب دلدل علی الخصوص

                                                                          (همان، 14)

چو ایمان تا به دل ای احمدی حب علی دارم 

                                                   نباشد حاجتم از کس برای حل مشکلها

                                                                                       (همان، 5)

وی در ابیاتی  از امام حسین (ع) و واقعه­ی کربلا نیز یاد کرده است:

سرخ از خون شفق گردید چشم آسمان     قتل شد در کربلا تا نور چشم بوتراب

                                                                                        (همان، 8)

دل من بس که غم شاه شهیدان دارد        بهر تحریر الم ساخت سپاهی از خون

                                                                                      (همان، 18)

سبک دوره

  در دوره­ی تیموریان متأخّر، تقریباً دو جریان بارز به چشم می­خورد: جـریانی که ادامـه­ی سبک هنـدی است و شاعران مهـمّ  آن بیـدل، غالب و علی سرهنـدی هستنـد. شـعر این گروه، آکنده از صـور خیـال، مشکل، دقیـق و دیریاب است، همـان کسانی که به آنان خیـال­بنـد و رهـروان خیـال می­گوینـد و سبک هندی را به افـول بردنـد و جریان دوم شاعران درجـه­ی دوم و سـومی هستنـد که شـعر آنـان بیشتر تکراری و کلیشه­ای است. زبـان عمده­ی آثار آنان سـاده و روان است و بیشتر بـه بـازیگری­هـای لفظی مربوط است تـا هـنر اصیل و نوآوری در لفظ و معنی (حافظ منصور احمد، 1387: 200).

این شاعران تقریباً در تمامی قالب­های شعر فارسی طبع­آزمایی کردند؛ امّا در محتوا  و قالب شعر فارسی، تحوّلی پدید نیاوردند و تنهـا همان سنّت­های ادبی پیشین را ادامه دادند.

اکنون عـلاوه بر آنچه درباره­ی سبک دوره گفته شد، منتخب غزلیّات احمدی را جهت برخی ملاحظات سبک­شناختی، مورد بررسی قرار خواهیم داد.

الف) مختصّات زبانی  

1) ویژگی­های صرفی

    عناصری که در این بخش مـورد بررسی قرار می­گیـرد، عبارتنـد از:

1ـ واژگان

سـاده، اسـم­ها و صفت­های مرکّب؛ 2ـ ترکیب­های اسمی شامل: وصفی و اضافی؛

3ـ انواع فعل­ها: ساده، مرکّب و پیشوندی.

1 ـ 1) واژگان ساده، اسم­ها و صفت­های مرکّب

 بسامد  به کار گیری واژه­ های سـاده­ ی فارسی بیش از دو  برابر  لغـات  عربی

است. یکی از مهـم­تـریـن ویژگی­های شعر احمدی مدراسی عدم کاربرد واژگـان محلّی است. وی بر خلاف اغلب شاعران پارسی­گوی معاصر خویش از واژگان زبان­های بومی و منطقه­ای به ویژه هندی استفاده نکرده ­است.

واژگـان فارسی (5/71) در صد کلّ لغات مـورد استفاده­ی شـاعر را در برمی­گیرنـد. واژه­هـای عربـی نیز که بیشتر سـاده و از نوع کلماتی است که تا روزگار شاعر رواج داشته اند، (5/28) درصد واژه­ها را شامل می­شوند.

تعـداد اسـم­ها و صفت­هـای غیرساده در قیاس با کلمه­های ساده، بسیار ناچیز است و به چند صورت زیر به کار رفته­اند:

1ـ مشتقّ پسوندی: گلستان، غارتگر، سوزان و رنجور.

2ـ مشتقّ پیشوندی: همسر، بی­قرار، بی­خبر و بی­تاب.

3ـ مرکّب حاصل از دو اسم: سرمست، سنگ­دل، گل­عذار و گل­رو.

4ـ مرکّب حاصل از صفت و اسم: سیاه­نامه، سبک­عنان، نازک­میان و بدمست.

5ـ مرکّب حاصل از اسم و بن فعل: می­فروش، طوفان­خیز، پامال و دعاگو.

 

واژگان

تعداد

درصد

عربی

227

5/28

 فارسی

573

5/71

جمع

800

100

جدول شماره­ی (1) ـ بسامد واژگان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-2) ترکیب­های اضافی و وصفی شاعر   

ترکیبات اضافی را در مقایسه با ترکیبات وصفی بیشتر به کار برده و بعضی از این ترکیب ­ها نیـز بیش از دو کلمه­اند، به این شکل که همـراه با ترکیب اضافی یا وصفی دیگری به کار رفته­ اند، ماننـد باریاب خلوت جانان،  سینه­ی ارباب نفاق،  اسیر کمند طمع  و حلقه­ی زلف سیاه.

        واژه­ سازی شاعر در عرصه­ی ترکیبات اضافی سبب افزایش تصاویر استعاری و به ویژه تشبیهی در شعر او شده ­است، مثل بحر فنا، دامن مژگان، تیر نگاه، دشت جنون و دل سنگ.  نتیجه­ی بررسی در مقیاس کلّ ابیات نسخه­ی یاد شده به ترتیب زیر است:

 

جدول شماره­ی (2) ـ بسامد ترکیبات

ترکیب ها

تعداد

درصد

اضافی

138

69

 وصفی

62

31

جمع

200

100

 

3 ـ 1) افعال

        فعل­های مرکّب و پیشوندی در قیاس با فعل­های سـاده از بسـامـد بسیار پایینی برخـوردارنـد، شـاعر، از فعل­های اسنادی و به ویژه از فعل­هایی ماننـد «است»، «باشد»، «بود» و «شد»، بیش از سایر فعل­ها استفاده نموده ­است.

   فعل­ های ای مرکّب شامل یک اسم و همکرد (کردن) است و فعل­های پیشونـدی با

پیشوندهایی ماننـد «بـر» و «باز» آمده­اند. نتیجه­ی بررسی صـورت گرفته درباب فعل­ها در جدول شماره­ی (3) نشان داده می­شود:

                                  جدول شماره­ی (3) ـ بسامد فعل­ها

فعل

تعداد

درصد

مرکّب

6

2

ساده

285

95

پیشوندی

9

3

جمع

300

100%

2) ویژگی­های نحوی

  ساختـار جمـلات در غـزل های احمدی مدراسی بیشتر به هنجـارگریـزی گـرایـش دارد. بیشتریـن جابه­جایی به ترتیب در متمّـم، فعـل و مسنـد است.

یکی از دلایل این امر می­تواند این باشد که شاعر از قافیه­ های فعلی کمتر استفاده کرده و مجبور بوده است جـای فعـل و به تبـع آن دیگر اجزای جمله را تغییر  دهد. نمونه­ای از هنجارگریزی در شعر او ذیلاً نقل می­گردد:

1 ـ 2) تقدیم متمّم بر اجزای دیگر جمله

از ترک چشم مست تو دارم به جان خطر

                                                     تا غمزه تو طرز جفا جسته­جسته گفت 

                                                                  (احمدی مدراسی، 1282: 8)

2 ـ 2) تقدیم فعل بر دیگر اجزای جمله

شد سینه­ام از داغ الم رشک گلستان       بر گلشن من جوش بهار است به بینید

                                                                                    (همان، 11)

3 ـ 2) تقدیم فعل ربطی بر مسندٌالیه و مسند

هر شام شود محفل افلاک منّور          از روشنی شمع شبستان مدینه 

                                                                           (همان: 17)

4 ـ 2) تقدیم ارکان جمله بر متمّم

نیست شمع عارضش در حلقه زلف سیاه          ماه تابانست گویا در میان هالهء

                                                                              (همان، 18)

5 ـ 2) تقدیم مسند بر دیگر اجزای جمله

فگار تیر نگاه تو شد دل رنجور        بود ز هر بن مو آشکار صد ناسور

                                                                               (همان، 12)

6 ـ 2) تقدیم اجزای جمله بر مفعول

بر بندگان خویش گشا چشم رحمتی            نی دیگری به غیر تو بنده­نواز کس

                                                                                       (همان، 13)

بسامد انواع جمله­های مطابق هنجار و خارج از هنجار در جدول شماره­ی (4)، نشان داده می­شود:

                               جدول شماره­ی (4) ـ بسامد انواع جمله

نوع جمله

تعداد

درصد

جمله­های مطابق هنجار

57

5/28

جمله­های خارج از هنجار

143

5/71

جمع

200

100%

 

 

ب) مختصّات ادبی

1. عناصر موسیقایی و آوایی

عناصـر موسیقایی و آوایی، مجموعه­ی مناسبت­های وزنی، قافیه، ردیف و آرایه­های لفظی­اند که نقشی بسیار کلیدی در القای پیام شاعر، ایفا می­کنند.

1 ـ 1) وزن

بیشترین بـار مـوسیقی شـعر بر دوش وزن است و انتخاب درست وزن از سـوی شاعر مـی­توانـد در  اثرگـذاری شـعر بر مخـاطب، نقشی بسزا داشته باشـد. احمـدی در انتخاب اوزان  به ارزش مـوسیقایی و آوایی اوزان توجّه داشته است.

در غزل­ های او  اوزان رمل، هـزج و مضـارع بیشترین بسامد و اوازن مجتث و خفیف نیز کمترین کاربرد را دارند. جدول شمـاره­ی (5) نشان­ دهنده­ ی بسامـد کاربرد انواع وزن­ در اشعار شاعر است:

                                 جدول شماره­ی (5) ـ بسامد بحور

نام بحر

تعداد

درصد

رمل

19

25/37

هزج

14

45/27

مضارع

14

45/27

مجتث

3

88/5

خفیف

1

96/1

جمع

51

100%

 

2 ـ 1) قافیه و ردیف

قافیه­ ی تمامـی غزلیّات احمـدی ـ جـز سه مـورد که قافیه­ ی فعلی دارندـ همگی اسمی است. شاعر در برخـی از موارد به جای قافیه­ ی اسمی از واژگان مرکّب یا صفات فاعلی نیز استفاده کرده­است، مانند گلخن،  ماهتاب ،  آبدار و اکسیرسـاز.

وی تقریبـاً در اکثـر غزلیّـات خـود از ردیف استفـاده نمـوده ­است. بیشتـر ردیف­ های به کار رفته، مفرد و تک­ واژه­ای است، البتّه ردیف­ های مرکّبی چون «نمی­دانم چه شد»، «است به بینید» نیز دیده می­شود. ردیف­ های اسمی بیشترین کاربرد را دارند.  

  احمـدی از بهره­ هـای آوایی دیگر ماننـد نغمـه­ی حـروف یا  واج­آرایـی و جنـاس غافل نبـوده ­است، مثلاً در بیت­ هـای زیر تکرار صامت­ های  «ش» و «ط»  قابل توجّه است:

چندانکه راز عشق تو پوشیده داشتم         این چشم اشکبار ببازار و رسته گفت

                                                                  (احمدی مدراسی، 1282:8)

سراپا طاقتم شد طاق از طول امل یارب

                                            به دستم کی فتد از مار زلفش گنج مطلبها 

                                                                               (همان، 5 )                                                 

حال من تنگ و فلک بر سر جنگ است مدام         

                                             دل و جسمم شده زین تفرقه پژمرده و قاق

                                                                              (همان:15)

که بین «تنگ» و «جنگ»، جناس مضارع و لاحق است و یا در بیت زیر: 

    

تا زلف تو گر دست رسد باد صبا را       هرگز به خطا دل ندهد مشک خطا را

                                                                                   (همان، 5)

بین دو واژه­ی «خطا»، جناس لفظی است، با این توضیح که کاتب، «خطا»ی دوم را اشتباه نگاشته و صورت درست آن «ختا» است.

2 ) عناصر بیانی

 در غزل­های بررسی شده، عناصر بیانی مانند ارسال­المثل و ایجاز به ندرت یافت می­شود و عناصری مانند اغراق، تضاد، اسلوب معادله، تلمیح، متناقض­نما و ایهام به ترتیب بیشترین بسامد را دارند.

در این میان، بسامـد استفاده­ ی شـاعر از اسلوب معـادله قابـل توجّـه است. این عنصر در شعر شاعران سبک هندی، اساس سبک را تشکیل می­دهد و رشـد این سبک در شـعر فارسی همواره موازی گسترش درصد کاربـرد این عنصر است (شفیعی­کدکنی،1370: 85).

اکنون به ذکر نمونه­هایی از انواع عناصر بیانی به کار رفته در غزلیّات شاعر می­پردازیم­:

1 ـ 2) اغراق

گر کشم یک آه آتشبار چون تیر شهاب        الامان گویند اهل آسمان از اضطراب

                                                                    (احمدی مدراسی، 1282: 7)

2 ـ 2)تضاد

آگاه از رموز خفی و جلی توئی          پوشیده پیش تو چه توان کرد راز کس

                                                               (همان، 13)

3 ـ 2) اسلوب معادله

چـراغ مـاه بـه داغ دلـم نـدارد نـور     رسد نه کرمک شبتاب پیش شعله­ی طور

                                                                    (احمدی مدراسی، 1282: 12)

4 ـ 2)تلمیح

بر بیابان گردی من قیس گر کردی نظر       یاد می­کردی به هر وادی ز استادی مرا 

                                                                                         (همان: 6)                                                                                

5 ـ 2) ایهام تناسب

زخم جگرم تیر تو از لب نگذارد       قربان کمان تو شوم شست تو بوسم

                                                                                (همان، 17)

 

6 ـ 2) متناقض­نما یا پارادکس

گر شود جمعیّت از زلف پریشانش مرا          خاطر خود را نسازم بار دیگر تار مار

                                                                    (همان، 12)

 

جدول زیر، بیانگر بسامد کاربرد انواع عناصر بیانی است:

 

 

                           جدول شماره­ی (6) ـ بسامد عناصر بیانی

عناصر بیانی

تعداد

درصد

اغراق

41

25/51

تضاد

16

20

اسلوب معادله

14

5/17

تلمیح

5

25/6

ایهام

2

5/2

متناقض نما

2

5/2

جمع

80

100%

 

3) صور خیال

بررسی صـورخیال یکی از مهـم­ترین راه ­های تشخیـص سبـک شخصی یک  شـاعر و نیز نشان­ دهنده­ی میزان تأثیـرپـذیری یا نوآوری ­هـای او می­تواند باشـد.

 در بررسی غزل­های احمـدی مشخّص شد که دو عنصر خیالی تشبیه و استـعاره  نسبت به سـایر عنـاصر خیالی از فراوانـی بیشتری برخـوردارند.

در میـان انـواع تشبیه، تشبیه بلیـغ و در میان انـواع استـعارات، استعاره­ی مکنیّه بیش از استعاره­ی مصرّحـه مـورد توجّـه شاعر بوده ­است. اغلب تشبیهات او نیز بیشتر در امور محسوس جریان دارد. نمونه­ای از تشبیهات بلیغ:

خنجر ابروی تو تشنه­ی خونست مدام         سیر هرگز نشود تیغ سپاهی از خون

                                                                  (احمدی مدراسی، 1282: 18)

از نـکات قابل تـوجّـه در ایـن بـررسی، استفـاده­ی شـاعر از تشبیهـات و استعارات 

مبتذل (شمیسا، 1376: 50) و فرسوده (ثروتیان، 1378: 46) است.

یکی  از  ویژگی­ های  بارز  در تشبیهات  به کار رفته، کاربرد «به رنگ» به  عنـوان ادات تشبیه است که در اشعار شاعران سبک  هندی  به  معنی «مانند»  به  کار مـی­رفته است:

از حال خاکساری من احمدی مپرس        افتاده­ام ز دیده­ی مردم برنگ اشک

                                                           (احمدی مدراسی،1282: 17)

1 ـ 3) انواع تشبیه

1 ـ 1 ـ 3) تشبیه حسّی به حسّی

به رنگ کلبه ای گاهی فلک در یکنفس سوزد       

                                             اگر از سوز آهم شعله ای در التهاب آمد

                                                       (احمدی مدراسی، 1282: 9)

2 ـ 1 ـ 3) تشبیه عقلی به حسّی

مرد قانع احمدی هرگز نمی­دارد طمع

                                            گرچه هر دم می­فریبد حرص چون دلالهء 

                                                                               (همان، 18)                                                                      

2 ـ 3) گونه­ های استعاره

1 ـ 2 ـ 3) استعاره­ی مصرّحه

ای بر گل تو سنبل پیچانم آرزوست         چون عندلیب سیر گلستانم آرزوست

                                                                     (همان، 8)

2 ـ 2 ـ 3 ) استعاره ی مکنیّه

دل برد خط سبز تو کاکل علی­الخصوص  

                         لاله خجل ز روی تو شد گل علی­الخصوص (همان، 14)

                                                                    

3 ـ 3) کنایه

آمد کدام شاه­سوار سبک عنان        دل­ها به یک نظر سر فتراک بست و رفت

                                                                (همان، 9)

    

                                  جدول شماره­ی (7) ـ بسامد صور خیال

صور خیال

تعداد

درصد

تشبیه

148

24/63

استعاره

72

76/30

کنایه

14

6

جمع

234

100%

 

پ) مختصّات فکری

         مضمون اصلی غزلیّات احمـدی عشق است. شـاعر در غزلیّـات خـویش به

بیان حالات عاشق و معشوق، رنج فراق و حلاوت وصال می­پردازد و بیشتر ظاهـر

و اخـلاق معشـوق را توصیف می­کند.

نکتـه­ی جـالب توجّـه ایـن که وی گاه بـه معشوقکان و بتان سبزروی دل می­نهد و به نگاران فرنگ التفاتی نمی­کند:

اسیر عشق بت سبز رنگ تا گشتم           به خاطرم نرسد صورت نگار فرنگ

                                            (احمدی مدراسی، 1282 :16) 

کیفیان بنگ عشق سبزرویان هر نفس        می­کنند از چشم­پوشی سیر گلشن زیر پا

                                                                                    (همان، 6)

و گاه اسیر حُسن زیبارویان فرنگ است:

ای احمدی چه گویم برد این متاع صبرم     حسن فرنگ نیمی رنگ شراب نیمی

                                                                    (همان، 19)

اشارات دینی و مـذهبی در غزل­های مورد بحث، بیشتر ناظر به اشخاص است و از این محدوده تجاوز نمی­کنـد و به سبب عدم استفاده از تشبیهات خیـالی و وهمی، عنـاصر اساطیـری نیـز در آن­ها دیـده نمی­شود.

غزل­های احمـدی از مضامین اخـلاقی و عرفانی خالی نیست؛ امّا این مفاهیم بیشتر در کلام شاعر ظاهر می­شونـد و به اصطلاح، عرفان وی «عرفان شعری» است؛ یعنی «آنچه که از مفاهیم، مضامین و مصطلاحات عرفانی که به حسب علاقه و پیوند شخصی شـاعر با تصـوّف در شـعر او نمـود پیدا می‌کنـد؛ ریشـه در باورهای عینی و اعتقـادی مستـمر و استواری نـدارد، عـرفانی که بیشتر در سطوح کـلام شـعری و تعابیر منظوم ظاهر می‌شـود» (امـامـی،1387: 16 و 17).

واژگانی هم­چـون: پیـر مغـان، ساقی، جام می و فنا،کاربردی عرفانی دارند؛ امّا به نظر نمی­رسد که این مضامین حاصل تجربه­ی مستقیم شاعر باشـد و یادآور اشعار شاعران دوره­ی بازگشت ادبی است.

نتیجه

         غزل­های احمـدی چـه از نظر لفـظ و چـه از نظر مضمون به شعر شاعران سبک عراقی شبیه است. غزلیّات وی ساده، روان و از هر گونه پیچیدگی به دورنـد. مضمـون اصلی شـعر او عشق و لوازم آن است؛ امّا از مضامین اخلاقی و عرفانی خالی نیست. عرفـان و تصـوّف او بیشتر «عرفان شـعری» است؛ چرا که وی تنها از مفاهیـم و اصطلاحات عرفانی در سطح کلام استفاده کرده ­است.

         به لحاظ زبانی در غزلیّات احمدی مدراسی رنگ محلّی دیـده نمی­شـود؛ به این معنی که وی از واژگان و ترکیبات محلّی و منطقه­ای اصـلاً استفاده    نکرده ­است. ترکیب­های او از مقـوله­ی ترکیبات اضافی و وصفی است.

از فعل­های مرکّب و پیشوندی در قیاس با فعل­های ساده کمتر استفاده نموده­ است. از نظر نحوی نیز ساختار جملات او بیشتر به هنجارگریزی گرایش دارد.

در انتخاب اوزان به ارزش موسیقایی وزن توجّه داشته و بیشتر اوزان مناسب غزل را به کار برده ­است. قافیه­ی بیشتر غزلیّات احمدی اسمی است. او از جهت تصویرسازی و صورخیال به تشبیه و استعاره اقبال بیشتری نشان داده­ و از عناصر اغراق، تضـادّ و اسلوب معادله نیز به فراوانی بهره گرفته ­است.

 

                             تصویر صفحه­ی آغازین

 

 

                  تصویر صفحه­ی پایانی غزلیّات احمدی مدراسی

 

فرهنگ و تمدّن ایران زمین پیوندی دیرینه با فرهنگ و تمدّن هند دارد، این پیوند عمیق، خود را در زبان و به ویژه در شعر که یکی از نمودهای مهمّ فرهنگ است، به شکلی بارز نشان می­دهد. حضور شاعران پارسی­گوی ایرانی­نژاد در هنـد از یک سـوی و شـاعران پارسی­گوی هندی­الاصل از سوی دیگر، سبب  شده ­است که بخش عظیمی از میراث ادبی ایران در آن کشور شکل گیرد و  هنـد را به یکی از مهم­ترین کانون­هـای تأثیرگذار زبان و ادبیّات فارسی در خارج کشور تبدیل کند.

  زبان و ادبیّات فارسی در طول هفت قرنی که در هند رواج داشته­، فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر نهاده است. یکی از درخشان­ترین و پربارترین  دوره­های شعر فارسی در هند، قرون یازدهم و دوازدهم است، هـم از نظر افزونی شمار شاعران پارسی­گوی و هم از نظر تشخیص و امتیازی که در اسلوب شعری شاعران این دوره دیده می‌شـود (شفیعی کدکنی، 1348 :30). پس از این دوران شکوهمند و با آغاز دوره­ی تیموریان متأخّر که دوره­ی انحطاط سیاسی، علمی، ادبی و فرهنگی است، از شکوه و قدرت زبـان فارسی در شبه قاره­ی هند کاسته شد.

در اواخر این دوره که مقارن با حاکمیّت و تسلّـط انگلیسی­ها بر آن سامـان است، زبان و ادبیّات فـارسی کم کم از رونـق افتاد و جای خود را به دو زبان اردو و انگلیسی داد. با این وجود، هنوز هـم می­تـوان بعـضی از مضامین و سبک ادبی سـابق را در زبان و ادبیّات هنـد، ملاحظه کرد (ریـاض، 1354: 76ـ 87 و فرجاد، 1355: 499 ـ 506).

 

 برخی از پژوهشگران، دلایل زوال زبان و ادبیّات فارسی را در این دوره در برچیده شدن دربار پادشاهان، راجاها، نوّابان و ملاّکین می دانند (قاسمی، 1382: 19) و بـرخی دیگر تنش­هـای درونـی ناشی از دوگانگی احسـاس قومـی شاعران فارسی­سرای هند، فضای فرهنگی و مـذهبی حاکم بر دربار ایران، اختلاف فضـای زبانی حاکم بر ذهن شاعران ایـرانی و فـارسی­سرایان هندی را در این امر، دخیل دانسته­اند (کریمی حکّاک، 1369: 230ـ232).

در چنین اوضـاعی و هم زمان با ضعـف دولت مرکزی هنـد، دربارهـای مستقلّ و نیمـه­مستقلّی نیـز بودنـد که در گوشه و کنار این کشور از شاعران پارسی­گو حمایت می­کردند. از جمله شـاعرانی که در اثر این حمایت­ها ظهـور کرد، غلام احمد احمدی مدراسی است.

وی صاحب دیوانی بوده که در سال 1269 هجری به زیـور طبع آراسته شده­ بود. چهار تن از شـاعران معاصـر وی، ماده­­تاریخ­هـایی در تاریخ نظم دیـوان وی سروده­اند که در پایان منتخب دیوان وی ذکر شده ­است. از آن میـان، دو بیت زیر است که شـاعر هم­عصر وی، مولوی میران محیّ الدّین قادری، سروده:

شد چو دیوان احمدی مطبوع              چمـن طـبع عـالیش بشکفت

از ســـر افـتـخار سـال آن               گلستان بهشت رضوان گفت

                                                  (احمدی مدراسی، 1282: 20)

تنها اثر باقی مانده از این دیوان در ایران، منتخبی از غزلیّات او است که نسخه­ی خطّی آن به شماره­ی «2/13446» در کتابخانه­ی مجلس نگهـداری می­شـود.

این نسخـه­ی خطّی، علاوه بر منتخب غزلیّات این شاعر که بر اساس حروف آخر قوافی تنظیم شده، حاوی پنج اثر دیگر است، این آثار عبارتند از:

الف) مثنوی شعله­ی عشق از غلامحسین بن یارخان جودت مدراسی؛

ب) رساله­ی سلّم­الدرجات از حکیم احمـدالله خان هندی؛

پ) رساله­ی تفریح­القلوب باز هم از حکیم احمـدالله خان هندی؛

ت) مثنوی محیط اعظم از عبدالقادر بیدل دهلوی؛

ث) منتخب دیوان راغب هندی.

نویسندگان در مقاله­ی حاضر، ضمن معرّفی غلام احمد احمدی مدراسی، غزلیّات وی را از دیدگاه سبک­شناسی مـورد بررسی قرار داده­اند.

 

 

پیشینه­ی پژوهش

 تا کنون تحقیقی مستقل در مورد اشعار، افکار و زندگی احمدی مدراسی صورت نگرفته؛ امّا درباب شاعران هم­سطح و هم­دوره­ی او، پژوهش­هایی درخور انجام گرفته که از آن جمله می­توان به مقالـه­ی «میرزا هرگوپال تفته؛ شاعر فارسی­سـرای شبه­قـاره» (حافظ منصـور احمد، 1387: 190ـ 209) اشاره کرد.

 ناگفته نماند که در این میان، مقالاتی هم­چون: «ادبیّات فارسی در شبه قـاره­ی هند و پاکستان» (ریاض،1354: 76ـ 87) و «بررسی انتقادی زبان و ادبیّات فارسی در نیمه­ی اوّل قرن نوزدهم میلادی در هند» (قاسمی، 1382: 18ـ 39) نیز حایز اهمّیّت­اند؛ چرا که نویسندگان این مقاله­ها، ضمن تبیین فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوره­ی تیموریان، وضعیّت شعر پارسی را در آن دوره بررسی نموده­ و به برخی از ویژگی­های سبکی آن اشاراتی کرده­اند.

 

احوال غلام احمد احمدی مدراسی

 در گنجینه­ی مخطوطات کتابخانه­ی مجلس، به نام افرادی نظیر احمد غلام خادم یا کاتب کتابخانه­ی سلطنتی شاه سلیمان و سلطان حسین در اواخر دوره­ی صفویّه، مبارک پسر عبدالله غلام نجیب­الدّین مزیدی کاتب نسخه­ای از رسائل اخوان­الصفا به تاریخ کتابت (621) ، غلام علی بن بنده علی حصاری کاتب نسخه­ای از لوامع­الاسرار به تاریخ کتابت (1078) و... برمی­خوریم که فرضیّه­ی گماشتن غلامان را به کار کتابت تقویت می­کند گرچه، هنوز تحقیقی مستقلّ، در این مورد صورت نپذیرفته تا معلوم شود که این افراد واقعاً غلام  بوده­اند، یا ابواب جمعی پادشاه و به عنوان تعارف خود را غلام می­خواندند و یا این که به احترام نام پیامبر اعظم و ائمّه­ اطهار واژه­ی غلام را در ترکیب نام خود و فرزندانشان قرار می­دادند (شکراللّهی طالقانی، 1382: 2 و 3).

غلام احمد احمدی مدراسی، شاعر فارسی­گوی دوره­ی تیموریان متأخّر نیز از جمله­ی این منشیان است که متأسّفانه از احوال و آثار وی اطّلاع چندانی در دست نیست؛ امّا از اشعارش چنین برمی­آید که گویا وی از کاتبان دربار محمّدغوث­خان بوده و یا این­که در دستـگاه او، منصبی دیـوانی داشته؛ چرا که در بیتی، از شاه مواجب درخواست می­کند: 

حکم اجرای مواجب شه اعظم فرما       احمدی هست دعاگوی تو با صدق وفاق

                                                              (احمدی مدراسی، 1282: 20)

محـمّـد غـوث­خـان متخلّـص به اعظم و ملقّب بـه والاجـاه پنجم، از نوّابان پارسی­گوی هندی و صاحب دو تذکره به نام­های صبح وطن و گلزار اعظم است. وی از جمله نوّابان شاعرپرور دوره­ی تیموری متأخّر در «کرناتک» واقع در هند جنوبی است که با حمایت­های بی­دریغ خویش از شاعران پارسی­گو، سبب رونق دوباره­ی زبان و شعر فارسـی در آن منطقه گردید و کالبد بی­جان فارسی را همچون مسیحا، جانی دوباره بخشید: 

 

فارسی چون قالب بی­روح در مدراس بود 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      زنده کردش چون مسیحا اعظم عالیجناب

                                                               (احمدی مدراسی، 1282: 8)

احمدی او را انسانی بنـده­نواز و سخندانی منصف و نکته­سنج می­داند:

گر چه حق داد ترا بهره­ی هر فن لیکن      

                                در فن بنده نوازی و کرم هستی طاق

                                                                             (همان، 16)

گذشتم احمدی در خدمت اهل سخن اکثر

                                          ندیدم همچو اعظم نکته­رس منصف سخندانی

                                                                             (همان، 19)      

که نه تنها خود شاعر؛ بلکه ساکنان عرب، روم، صفاهان و عراق نیز ثناخوان اویند:

چه شود مدح تو از من که ثناخوان تواند    ساکنان عرب و روم و صفاهان و عراق

                                                                              (همان، 16)

هم­چنین، احمدی در غزلی با ردیف «غوث» و با مطلع:

سازم اگر نظاره­ی شمع لقای غوث     پروانه سان شوم بدل و جان فدای غوث

                                                                       (همان، 9)

عظمت و بخشندگی او را ستوده است.

احمدی مدراسی در مجالس مشاعره­ای که محمّد غوث­خان در سال  1262 ه. ق. ترتیب می­داد، شرکت می­کرد (همان، 20). در آن مجالس تنها شعر فارسی خوانده می­شد و هفته­ای یک بار هم تشکیل می­گردید.

در این مجلس، مولوی میران محیّ­الدّین قادری متخلّص به واقف و خان بهادر متخلّص به راقم به عنوان حَکَم، سیّد محمّد متخلّص به خالص به عنوان منشی و یک نفر هم به عنوان رئیس مجلس حضور داشتند (قاسمی، 1382: 23). شایان ذکر است که در نسخه­ی مـورد نظر، خـان بهـادر به عنـوان میر مجلس و محیّ­الدّین قادری و قدرت­الله خان به عنوان حَکَم معرّفی شده­اند (احمدی مدراسی، 1282: 22).

درباب مذهب احمدی مدراسی باید گفت که از فحوای کلام وی چنین می­توان استنباط کرد که او از شاعران و منشیان شیعه­ مذهب دربار محمّد غوث خان بوده و از جمله­­ اشعاری که مؤیّد این نکته است غزلی است با مطلع:

از دبدبه حشمت سلطان مدینه             شد چرخ برین تابع فرمان مدینه 

(همان، 17)

که در آن پیامبـر اکرم (ص) را ستایش کرده و یا دو بیت زیـر که شـاعر خـود را

غلام صاحب دلدل نامیده و عشق و اعتقاد خویش را به مولای متّقیان نشان داده:

دارم به دل عقیده مردان راه دین        هستم غلام صاحب دلدل علی الخصوص

                                                                          (همان، 14)

چو ایمان تا به دل ای احمدی حب علی دارم 

                                                   نباشد حاجتم از کس برای حل مشکلها

                                                                                       (همان، 5)

وی در ابیاتی  از امام حسین (ع) و واقعه­ی کربلا نیز یاد کرده است:

سرخ از خون شفق گردید چشم آسمان     قتل شد در کربلا تا نور چشم بوتراب

                                                                                        (همان، 8)

دل من بس که غم شاه شهیدان دارد        بهر تحریر الم ساخت سپاهی از خون

                                                                                      (همان، 18)

سبک دوره

  در دوره­ی تیموریان متأخّر، تقریباً دو جریان بارز به چشم می­خورد: جـریانی که ادامـه­ی سبک هنـدی است و شاعران مهـمّ  آن بیـدل، غالب و علی سرهنـدی هستنـد. شـعر این گروه، آکنده از صـور خیـال، مشکل، دقیـق و دیریاب است، همـان کسانی که به آنان خیـال­بنـد و رهـروان خیـال می­گوینـد و سبک هندی را به افـول بردنـد و جریان دوم شاعران درجـه­ی دوم و سـومی هستنـد که شـعر آنـان بیشتر تکراری و کلیشه­ای است. زبـان عمده­ی آثار آنان سـاده و روان است و بیشتر بـه بـازیگری­هـای لفظی مربوط است تـا هـنر اصیل و نوآوری در لفظ و معنی (حافظ منصور احمد، 1387: 200).

این شاعران تقریباً در تمامی قالب­های شعر فارسی طبع­آزمایی کردند؛ امّا در محتوا  و قالب شعر فارسی، تحوّلی پدید نیاوردند و تنهـا همان سنّت­های ادبی پیشین را ادامه دادند.

اکنون عـلاوه بر آنچه درباره­ی سبک دوره گفته شد، منتخب غزلیّات احمدی را جهت برخی ملاحظات سبک­شناختی، مورد بررسی قرار خواهیم داد.

الف) مختصّات زبانی  

1) ویژگی­های صرفی

    عناصری که در این بخش مـورد بررسی قرار می­گیـرد، عبارتنـد از:

1ـ واژگان

سـاده، اسـم­ها و صفت­های مرکّب؛ 2ـ ترکیب­های اسمی شامل: وصفی و اضافی؛

3ـ انواع فعل­ها: ساده، مرکّب و پیشوندی.

1 ـ 1) واژگان ساده، اسم­ها و صفت­های مرکّب

 بسامد  به کار گیری واژه­ های سـاده­ ی فارسی بیش از دو  برابر  لغـات  عربی

است. یکی از مهـم­تـریـن ویژگی­های شعر احمدی مدراسی عدم کاربرد واژگـان محلّی است. وی بر خلاف اغلب شاعران پارسی­گوی معاصر خویش از واژگان زبان­های بومی و منطقه­ای به ویژه هندی استفاده نکرده ­است.

واژگـان فارسی (5/71) در صد کلّ لغات مـورد استفاده­ی شـاعر را در برمی­گیرنـد. واژه­هـای عربـی نیز که بیشتر سـاده و از نوع کلماتی است که تا روزگار شاعر رواج داشته اند، (5/28) درصد واژه­ها را شامل می­شوند.

تعـداد اسـم­ها و صفت­هـای غیرساده در قیاس با کلمه­های ساده، بسیار ناچیز است و به چند صورت زیر به کار رفته­اند:

1ـ مشتقّ پسوندی: گلستان، غارتگر، سوزان و رنجور.

2ـ مشتقّ پیشوندی: همسر، بی­قرار، بی­خبر و بی­تاب.

3ـ مرکّب حاصل از دو اسم: سرمست، سنگ­دل، گل­عذار و گل­رو.

4ـ مرکّب حاصل از صفت و اسم: سیاه­نامه، سبک­عنان، نازک­میان و بدمست.

5ـ مرکّب حاصل از اسم و بن فعل: می­فروش، طوفان­خیز، پامال و دعاگو.

 

واژگان

تعداد

درصد

عربی

227

5/28

 فارسی

573

5/71

جمع

800

100

جدول شماره­ی (1) ـ بسامد واژگان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-2) ترکیب­های اضافی و وصفی شاعر   

ترکیبات اضافی را در مقایسه با ترکیبات وصفی بیشتر به کار برده و بعضی از این ترکیب ­ها نیـز بیش از دو کلمه­اند، به این شکل که همـراه با ترکیب اضافی یا وصفی دیگری به کار رفته­ اند، ماننـد باریاب خلوت جانان،  سینه­ی ارباب نفاق،  اسیر کمند طمع  و حلقه­ی زلف سیاه.

        واژه­ سازی شاعر در عرصه­ی ترکیبات اضافی سبب افزایش تصاویر استعاری و به ویژه تشبیهی در شعر او شده ­است، مثل بحر فنا، دامن مژگان، تیر نگاه، دشت جنون و دل سنگ.  نتیجه­ی بررسی در مقیاس کلّ ابیات نسخه­ی یاد شده به ترتیب زیر است:

 

جدول شماره­ی (2) ـ بسامد ترکیبات

ترکیب ها

تعداد

درصد

اضافی

138

69

 وصفی

62

31

جمع

200

100

 

3 ـ 1) افعال

        فعل­های مرکّب و پیشوندی در قیاس با فعل­های سـاده از بسـامـد بسیار پایینی برخـوردارنـد، شـاعر، از فعل­های اسنادی و به ویژه از فعل­هایی ماننـد «است»، «باشد»، «بود» و «شد»، بیش از سایر فعل­ها استفاده نموده ­است.

   فعل­ های ای مرکّب شامل یک اسم و همکرد (کردن) است و فعل­های پیشونـدی با

پیشوندهایی ماننـد «بـر» و «باز» آمده­اند. نتیجه­ی بررسی صـورت گرفته درباب فعل­ها در جدول شماره­ی (3) نشان داده می­شود:

                                  جدول شماره­ی (3) ـ بسامد فعل­ها

فعل

تعداد

درصد

مرکّب

6

2

ساده

285

95

پیشوندی

9

3

جمع

300

100%

2) ویژگی­های نحوی

  ساختـار جمـلات در غـزل های احمدی مدراسی بیشتر به هنجـارگریـزی گـرایـش دارد. بیشتریـن جابه­جایی به ترتیب در متمّـم، فعـل و مسنـد است.

یکی از دلایل این امر می­تواند این باشد که شاعر از قافیه­ های فعلی کمتر استفاده کرده و مجبور بوده است جـای فعـل و به تبـع آن دیگر اجزای جمله را تغییر  دهد. نمونه­ای از هنجارگریزی در شعر او ذیلاً نقل می­گردد:

1 ـ 2) تقدیم متمّم بر اجزای دیگر جمله

از ترک چشم مست تو دارم به جان خطر

                                                     تا غمزه تو طرز جفا جسته­جسته گفت 

                                                                  (احمدی مدراسی، 1282: 8)

2 ـ 2) تقدیم فعل بر دیگر اجزای جمله

شد سینه­ام از داغ الم رشک گلستان       بر گلشن من جوش بهار است به بینید

                                                                                    (همان، 11)

3 ـ 2) تقدیم فعل ربطی بر مسندٌالیه و مسند

هر شام شود محفل افلاک منّور          از روشنی شمع شبستان مدینه 

                                                                           (همان: 17)

4 ـ 2) تقدیم ارکان جمله بر متمّم

نیست شمع عارضش در حلقه زلف سیاه          ماه تابانست گویا در میان هالهء

                                                                              (همان، 18)

5 ـ 2) تقدیم مسند بر دیگر اجزای جمله

فگار تیر نگاه تو شد دل رنجور        بود ز هر بن مو آشکار صد ناسور

                                                                               (همان، 12)

6 ـ 2) تقدیم اجزای جمله بر مفعول

بر بندگان خویش گشا چشم رحمتی            نی دیگری به غیر تو بنده­نواز کس

                                                                                       (همان، 13)

بسامد انواع جمله­های مطابق هنجار و خارج از هنجار در جدول شماره­ی (4)، نشان داده می­شود:

                               جدول شماره­ی (4) ـ بسامد انواع جمله

نوع جمله

تعداد

درصد

جمله­های مطابق هنجار

57

5/28

جمله­های خارج از هنجار

143

5/71

جمع

200

100%

 

 

ب) مختصّات ادبی

1. عناصر موسیقایی و آوایی

عناصـر موسیقایی و آوایی، مجموعه­ی مناسبت­های وزنی، قافیه، ردیف و آرایه­های لفظی­اند که نقشی بسیار کلیدی در القای پیام شاعر، ایفا می­کنند.

1 ـ 1) وزن

بیشترین بـار مـوسیقی شـعر بر دوش وزن است و انتخاب درست وزن از سـوی شاعر مـی­توانـد در  اثرگـذاری شـعر بر مخـاطب، نقشی بسزا داشته باشـد. احمـدی در انتخاب اوزان  به ارزش مـوسیقایی و آوایی اوزان توجّه داشته است.

در غزل­ های او  اوزان رمل، هـزج و مضـارع بیشترین بسامد و اوازن مجتث و خفیف نیز کمترین کاربرد را دارند. جدول شمـاره­ی (5) نشان­ دهنده­ ی بسامـد کاربرد انواع وزن­ در اشعار شاعر است:

                                 جدول شماره­ی (5) ـ بسامد بحور

نام بحر

تعداد

درصد

رمل

19

25/37

هزج

14

45/27

مضارع

14

45/27

مجتث

3

88/5

خفیف

1

96/1

جمع

51

100%

 

2 ـ 1) قافیه و ردیف

قافیه­ ی تمامـی غزلیّات احمـدی ـ جـز سه مـورد که قافیه­ ی فعلی دارندـ همگی اسمی است. شاعر در برخـی از موارد به جای قافیه­ ی اسمی از واژگان مرکّب یا صفات فاعلی نیز استفاده کرده­است، مانند گلخن،  ماهتاب ،  آبدار و اکسیرسـاز.

وی تقریبـاً در اکثـر غزلیّـات خـود از ردیف استفـاده نمـوده ­است. بیشتـر ردیف­ های به کار رفته، مفرد و تک­ واژه­ای است، البتّه ردیف­ های مرکّبی چون «نمی­دانم چه شد»، «است به بینید» نیز دیده می­شود. ردیف­ های اسمی بیشترین کاربرد را دارند.  

  احمـدی از بهره­ هـای آوایی دیگر ماننـد نغمـه­ی حـروف یا  واج­آرایـی و جنـاس غافل نبـوده ­است، مثلاً در بیت­ هـای زیر تکرار صامت­ های  «ش» و «ط»  قابل توجّه است:

چندانکه راز عشق تو پوشیده داشتم         این چشم اشکبار ببازار و رسته گفت

                                                                  (احمدی مدراسی، 1282:8)

سراپا طاقتم شد طاق از طول امل یارب

                                            به دستم کی فتد از مار زلفش گنج مطلبها 

                                                                               (همان، 5 )                                                 

حال من تنگ و فلک بر سر جنگ است مدام         

                                             دل و جسمم شده زین تفرقه پژمرده و قاق

                                                                              (همان:15)

که بین «تنگ» و «جنگ»، جناس مضارع و لاحق است و یا در بیت زیر: 

    

تا زلف تو گر دست رسد باد صبا را       هرگز به خطا دل ندهد مشک خطا را

                                                                                   (همان، 5)

بین دو واژه­ی «خطا»، جناس لفظی است، با این توضیح که کاتب، «خطا»ی دوم را اشتباه نگاشته و صورت درست آن «ختا» است.

2 ) عناصر بیانی

 در غزل­های بررسی شده، عناصر بیانی مانند ارسال­المثل و ایجاز به ندرت یافت می­شود و عناصری مانند اغراق، تضاد، اسلوب معادله، تلمیح، متناقض­نما و ایهام به ترتیب بیشترین بسامد را دارند.

در این میان، بسامـد استفاده­ ی شـاعر از اسلوب معـادله قابـل توجّـه است. این عنصر در شعر شاعران سبک هندی، اساس سبک را تشکیل می­دهد و رشـد این سبک در شـعر فارسی همواره موازی گسترش درصد کاربـرد این عنصر است (شفیعی­کدکنی،1370: 85).

اکنون به ذکر نمونه­هایی از انواع عناصر بیانی به کار رفته در غزلیّات شاعر می­پردازیم­:

1 ـ 2) اغراق

گر کشم یک آه آتشبار چون تیر شهاب        الامان گویند اهل آسمان از اضطراب

                                                                    (احمدی مدراسی، 1282: 7)

2 ـ 2)تضاد

آگاه از رموز خفی و جلی توئی          پوشیده پیش تو چه توان کرد راز کس

                                                               (همان، 13)

3 ـ 2) اسلوب معادله

چـراغ مـاه بـه داغ دلـم نـدارد نـور     رسد نه کرمک شبتاب پیش شعله­ی طور

                                                                    (احمدی مدراسی، 1282: 12)

4 ـ 2)تلمیح

بر بیابان گردی من قیس گر کردی نظر       یاد می­کردی به هر وادی ز استادی مرا 

                                                                                         (همان: 6)                                                                                

5 ـ 2) ایهام تناسب

زخم جگرم تیر تو از لب نگذارد       قربان کمان تو شوم شست تو بوسم

                                                                                (همان، 17)

 

6 ـ 2) متناقض­نما یا پارادکس

گر شود جمعیّت از زلف پریشانش مرا          خاطر خود را نسازم بار دیگر تار مار

                                                                    (همان، 12)

 

جدول زیر، بیانگر بسامد کاربرد انواع عناصر بیانی است:

 

 

                           جدول شماره­ی (6) ـ بسامد عناصر بیانی

عناصر بیانی

تعداد

درصد

اغراق

41

25/51

تضاد

16

20

اسلوب معادله

14

5/17

تلمیح

5

25/6

ایهام

2

5/2

متناقض نما

2

5/2

جمع

80

100%

 

3) صور خیال

بررسی صـورخیال یکی از مهـم­ترین راه ­های تشخیـص سبـک شخصی یک  شـاعر و نیز نشان­ دهنده­ی میزان تأثیـرپـذیری یا نوآوری ­هـای او می­تواند باشـد.

 در بررسی غزل­های احمـدی مشخّص شد که دو عنصر خیالی تشبیه و استـعاره  نسبت به سـایر عنـاصر خیالی از فراوانـی بیشتری برخـوردارند.

در میـان انـواع تشبیه، تشبیه بلیـغ و در میان انـواع استـعارات، استعاره­ی مکنیّه بیش از استعاره­ی مصرّحـه مـورد توجّـه شاعر بوده ­است. اغلب تشبیهات او نیز بیشتر در امور محسوس جریان دارد. نمونه­ای از تشبیهات بلیغ:

خنجر ابروی تو تشنه­ی خونست مدام         سیر هرگز نشود تیغ سپاهی از خون

                                                                  (احمدی مدراسی، 1282: 18)

از نـکات قابل تـوجّـه در ایـن بـررسی، استفـاده­ی شـاعر از تشبیهـات و استعارات 

مبتذل (شمیسا، 1376: 50) و فرسوده (ثروتیان، 1378: 46) است.

یکی  از  ویژگی­ های  بارز  در تشبیهات  به کار رفته، کاربرد «به رنگ» به  عنـوان ادات تشبیه است که در اشعار شاعران سبک  هندی  به  معنی «مانند»  به  کار مـی­رفته است:

از حال خاکساری من احمدی مپرس        افتاده­ام ز دیده­ی مردم برنگ اشک

                                                           (احمدی مدراسی،1282: 17)

1 ـ 3) انواع تشبیه

1 ـ 1 ـ 3) تشبیه حسّی به حسّی

به رنگ کلبه ای گاهی فلک در یکنفس سوزد       

                                             اگر از سوز آهم شعله ای در التهاب آمد

                                                       (احمدی مدراسی، 1282: 9)

2 ـ 1 ـ 3) تشبیه عقلی به حسّی

مرد قانع احمدی هرگز نمی­دارد طمع

                                            گرچه هر دم می­فریبد حرص چون دلالهء 

                                                                               (همان، 18)                                                                      

2 ـ 3) گونه­ های استعاره

1 ـ 2 ـ 3) استعاره­ی مصرّحه

ای بر گل تو سنبل پیچانم آرزوست         چون عندلیب سیر گلستانم آرزوست

                                                                     (همان، 8)

2 ـ 2 ـ 3 ) استعاره ی مکنیّه

دل برد خط سبز تو کاکل علی­الخصوص  

                         لاله خجل ز روی تو شد گل علی­الخصوص (همان، 14)

                                                                    

3 ـ 3) کنایه

آمد کدام شاه­سوار سبک عنان        دل­ها به یک نظر سر فتراک بست و رفت

                                                                (همان، 9)

    

                                  جدول شماره­ی (7) ـ بسامد صور خیال

صور خیال

تعداد

درصد

تشبیه

148

24/63

استعاره

72

76/30

کنایه

14

6

جمع

234

100%

 

پ) مختصّات فکری

         مضمون اصلی غزلیّات احمـدی عشق است. شـاعر در غزلیّـات خـویش به

بیان حالات عاشق و معشوق، رنج فراق و حلاوت وصال می­پردازد و بیشتر ظاهـر

و اخـلاق معشـوق را توصیف می­کند.

نکتـه­ی جـالب توجّـه ایـن که وی گاه بـه معشوقکان و بتان سبزروی دل می­نهد و به نگاران فرنگ التفاتی نمی­کند:

اسیر عشق بت سبز رنگ تا گشتم           به خاطرم نرسد صورت نگار فرنگ

                                            (احمدی مدراسی، 1282 :16) 

کیفیان بنگ عشق سبزرویان هر نفس        می­کنند از چشم­پوشی سیر گلشن زیر پا

                                                                                    (همان، 6)

و گاه اسیر حُسن زیبارویان فرنگ است:

ای احمدی چه گویم برد این متاع صبرم     حسن فرنگ نیمی رنگ شراب نیمی

                                                                    (همان، 19)

اشارات دینی و مـذهبی در غزل­های مورد بحث، بیشتر ناظر به اشخاص است و از این محدوده تجاوز نمی­کنـد و به سبب عدم استفاده از تشبیهات خیـالی و وهمی، عنـاصر اساطیـری نیـز در آن­ها دیـده نمی­شود.

غزل­های احمـدی از مضامین اخـلاقی و عرفانی خالی نیست؛ امّا این مفاهیم بیشتر در کلام شاعر ظاهر می­شونـد و به اصطلاح، عرفان وی «عرفان شعری» است؛ یعنی «آنچه که از مفاهیم، مضامین و مصطلاحات عرفانی که به حسب علاقه و پیوند شخصی شـاعر با تصـوّف در شـعر او نمـود پیدا می‌کنـد؛ ریشـه در باورهای عینی و اعتقـادی مستـمر و استواری نـدارد، عـرفانی که بیشتر در سطوح کـلام شـعری و تعابیر منظوم ظاهر می‌شـود» (امـامـی،1387: 16 و 17).

واژگانی هم­چـون: پیـر مغـان، ساقی، جام می و فنا،کاربردی عرفانی دارند؛ امّا به نظر نمی­رسد که این مضامین حاصل تجربه­ی مستقیم شاعر باشـد و یادآور اشعار شاعران دوره­ی بازگشت ادبی است.

نتیجه

         غزل­های احمـدی چـه از نظر لفـظ و چـه از نظر مضمون به شعر شاعران سبک عراقی شبیه است. غزلیّات وی ساده، روان و از هر گونه پیچیدگی به دورنـد. مضمـون اصلی شـعر او عشق و لوازم آن است؛ امّا از مضامین اخلاقی و عرفانی خالی نیست. عرفـان و تصـوّف او بیشتر «عرفان شـعری» است؛ چرا که وی تنها از مفاهیـم و اصطلاحات عرفانی در سطح کلام استفاده کرده ­است.

         به لحاظ زبانی در غزلیّات احمدی مدراسی رنگ محلّی دیـده نمی­شـود؛ به این معنی که وی از واژگان و ترکیبات محلّی و منطقه­ای اصـلاً استفاده    نکرده ­است. ترکیب­های او از مقـوله­ی ترکیبات اضافی و وصفی است.

از فعل­های مرکّب و پیشوندی در قیاس با فعل­های ساده کمتر استفاده نموده­ است. از نظر نحوی نیز ساختار جملات او بیشتر به هنجارگریزی گرایش دارد.

در انتخاب اوزان به ارزش موسیقایی وزن توجّه داشته و بیشتر اوزان مناسب غزل را به کار برده ­است. قافیه­ی بیشتر غزلیّات احمدی اسمی است. او از جهت تصویرسازی و صورخیال به تشبیه و استعاره اقبال بیشتری نشان داده­ و از عناصر اغراق، تضـادّ و اسلوب معادله نیز به فراوانی بهره گرفته ­است.

 

                            

 

 

                  

احمـدی مدراسی، غـلام احمـد، منتخب غزلیّات، نسخه­ی خطّی شماره­ی 2/13446، تهران: کتابخانه­ ی مجلس، 1282.

2ـ امامی،  نصرالله،  ارمغان صبح،  ویرایش دوم،  چاپ چهارم، تهران:  انتشارات جامی 1387.

3ـ ثروتیان، بهروز، بیان در شعر فارسی، تهران: انتشارات برگ،  1378.

4ـ حافظ، منصور احمد، میرزا هرگوپال تفته؛ شاعر فارسی­سرای شبه قاره، آینـه­ی میـراث، شماره­ی اوّل، پیاپی 40، صص 190 ـ 209، 1387.

5ـ ریاض، محمّـد ، «ادبیّات فـارسی در شبه قـاره­ی هند و پاکستان»، هـنر و مـردم ، شماره­های 159 و 160 صص 76 ـ 87، 1354.

6ـ شفیعی کدکنی، محمّـدرضـا، ناصـرعلی سرهنـدی، هنر و مردم، دوره­ی 7، شماره­ی 79، صص30 ـ 35، 1348.

7ـ ـــــــــــــــــــــــــــ ، صور خیال در شعر فارسی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات آگاه، 1370.

8ـ شکراللّهی طالقانی، احسان­الله، شیفتگان کتاب: احمد غُلام عمله­ی خزانه و حکایت کتابت جُنگ در جَنگ،  مجله  پیام  بهارستان، شماره­ های 22 و 23، صص 2ـ17، 1382.

9ـ شمیسا، سیروس، بیان،  چاپ ششم، تهران: انتشارات فردوسی، 1376.

10ـ فرجاد، محمّد، نگاهی به سیر زبان و ادب فارسی در پاکستان و هند، مجله تعلیم و تربیت، شماره­ی 8، صص 499 ـ 506، 1355.

11ـ قاسمی،  شریف  حسین ، بـررسی انتقادی زبان و ادبیّات  فارسی در  نیمه­ ی اوّل  قرن  نوزدهـم میلادی  در  هند،  نامه­ ی انجمن، شماره­ ی 12،   صص 18ـ 39، 1382.

12ـ کریمی حکّاک، احمـد، پشت رنگ ­های خـزان: تأمّلاتی در باره­ ی زبان شعـر

فارسی در هند، ایران­ نامه، شماره­ ی 30، صص 230 ـ 232، 1369.

 

 

 

All Refrences in English

 

 

1- Ahmadi Medrasi, Gholam Ahmad, Montakhab – e -  Ghazaliat, MS. NO. 13446/2 Tehran: Parliament Library. 1903.       2- Emami, Nasrollah. Armaghan- e –Sobh, Fourth Edition, Tehran: Jami Publication, 2008.

3- Farjad, Mohammad, Negahi be Seyr – e - Zaban va Adabiyyat – e - Farsi Dar Pakestan vaHend, Journal of Education, NO 8, pp. 499ـ  506, 1976.

4- Ghasemi ,Sharif Hossien .Barrasi – e - Enteghadi – ye-  Zaban va Adabiyyat Farsi Dar Nime – ye - aval – e - gharn -e- Nozdahom – e - Milady Dar Hend, Journal of Name – e - anjoman, NO 12, Zemestan: pp.18 - 39. 2003.

5- Hafez, Mansour Ahmad. Mirza Hargopal Tafte,Shar-e-

Farsisara – ye - Shebhe Gharre, Journal of Ayene – e - Miras,NO 1, (Row 40), Bahar: pp. 190ـ  209. 2008.

6- Karimi hakkak ,Ahmad. Posht – e - Rang  ha - ye- Khazan: Taammolati Dar bare – ye  - Zaban – e – She`r – e – Farsi  Dar Hend. , Journal of IranName, NO 30, pp.230 - 232. 1990.

7- Riaz, Mohammad. Adabiyyat – e - farsi Dar Shebhe Gharre – e - Hend va Pakestan , Journal of Honar va Mardom, NO 159 and 160, pp. 76 – 87. 1975.

8- Servatian, Behrouz. Bayan Dar She`r- e -Farsi. Tehran: barg Publication, 1999.                                                                          

 9- Shafiei-ye Kadkani, Mohammad reza,  Naser ali Sirhendi, Journal of Honar va Mardom, Vol 7, No 79, pp. 30  –  35. 1969.

10- Shafiei-ye Kadkani, Mohammadreza, Sovar Khiyal Dar She`r Farsi. fourth edition, Tehran: Agah publication, 1991.

11- Shamisa, Sirous, Bayan, sixth edition, Tehran: Ferdosi publication,1997.

12- Shokrollahi Taleghani , Ehsanollah, Shiftegan – e - Ketab:Ahmad Gholam, Amale – ye – Khazane  va  Hekayat – e - Ketabat – e - jong Dar jang, Payam – e –Baharestan publication, NO 22 and 23, pp. 2 – 17, 2003.