مدل تبیینی ژئوپلیتیک پاکستان در حوزه رقابت وهمکاری باجمهوری اسلامی ایران (با تاکید برموقعیت ونقش آفرینی منطقه ای)

ژئوپولیتیک Geopoliticدرطی قرن بیست ویک دوره های پرفراز و نشیبی راپشت سرگذاشته است.بعد از این که واژه ژئوپولیتیک توسط رودلف کیلن سوئدی مطرح گردید.   (حافظ نیا، 1384: 23)،هاوس هوفر در دستگاه حکومتی آلمان نازی از  آن جهت اهداف توسعه طلبانه آن کشور استفاده کرد(همان: 24)به این خاطر پس ازجنگ جهانی دوم، ژئوپولیتیک وارد دوره افول ورکود شد.تا این که در دوره پس از جنگ سرد و پس از گذشت چندسال هنری کسینجر آمریکایی پایان این افول را رقم زد(مجتهدزاده، 195:1389). کسینجر در کتاب "سال­های کاخ سفید"از عناوینی چون: اهمیت ژئوپولیتیکی،علایق ژئوپولیتیکی، واقعیت ژئوپولیتیکی وچالش و نتایجژئوپولیتیک در سیاست خارجی آمریکا استفاده می کند(امیری، 1390: 23-24).پس از پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی، دو تفکر همزمان در روابط بین الملل شکل گرفت : 1- تفکر هژمونی مطلق و تک قطبی سلسله مراتبی 2- تفکر منطقه گرایی ونظم منطقه ای.

در پی تحولات در ساختار قدرت بین المللی و موقعیت های در حال تغییر سیاسی واقتصادی در صحنه بین المللی، حوزه نفوذ قدرت های بین المللی  نیز تغییر یافته وبه تبع آن مناطق جدید قدرت در دنیا شکل گرفتند.یکی از این مهم ترین مناطق جدید،منطقه آسیای جنوب غربی است.آسیای جنوب غربی در حقیقت منطقه واسطه سه قاره آسیا، اروپا وآفریقاست که از پنج حوزه ژئوپولیتیکی: آسیای مرکزی،شبه قاره،قفقاز،خلیج فارس و خاورمیانه شکل می گیرد (رضایی،1:1384). کشور پاکستان که در این منطقه ژئوپولیتیکی می گنجد به­خاطر قرار گرفتن در مسیر ارتباطی آسیای جنوب شرقی و شرق به خاورمیانه و اروپا، همسایگی قدرت های جهانی ومنطقه ای، منطقه آسیای مرکزی وقفقاز از اهمیت زیادی در صحنه بین المللی برخوردار بوده است.به طوریکه در اکثر نظریات ژئوپولیتیک به کشور پاکستان اشاره شده است (محمدی، 1385: 1). با این وجود پاکستان درگیر چالش های داخلی ومنطقه ای زیادی است. چالش هایی که اکثر کشورهای منطقه، از جمله ایران را تحت تاثیر قرار داده است. واین چالش ها  می تواند همکاری های دو کشور ایران و پاکستان را در سطح منطقه تضعیف و یا تحت تاثیر  قرار دهد. از آنجایی که کشور ایران در یکی از مناطق پنج گانه استراتژیک جهان واقع شده است و همچنین به لحاظ  اهداف، علائق ومنافع جهانی ونیز چالش ها وتهدیدات  موجودجزوکشورهایی است که به شدت نیازمند شناخت کشورهای پیرامونی خویش ودیگر کشورهای مهم بین المللی می باشند، شناخت محیط پیرامونی و تحلیل ژئوپولیتیک کشورهای همسایه از مهم ترین عواملی است که در راستای برقراری وگسترش روابط دو جانبه باید مد نظر قرار گیرد. در نتیجه جمهوری اسلامی ایرانبرای این که بتواند بر چالش ها وتنگناهای پیرامونی غلبه، وچالش و رقابت های ناسازگار ژئوپولیتیکی را به همکاری تبدیل کند، در مرحله نخست نیازمند مطالعه دقیق ژئوپولیتیک کشورهای منطقه وشناخت آن ها و در مرحله دوم تدوین سیاست خارجی باید مبتنی بر مبانی علمی ژئوپولیتیک باشد. بدیهی است که عوامل مورد مطالعه صرفا راهنمای اولیه ای برای محققین بوده وبه هیچ وجه جنبه پیشداورانه نداشته است، بلکه می تواند به درک کامل تری از شناخت ویژگی ها و ریشه یابی رقابت ها و همکاری های منطقه ای بین دو کشور منجر شود.

با توجه به مقدمه  بالا نوشتار حاضر بر آن است تا وضعیت ژئوپولیتیک پاکستان را در حوزه رقابت و همکاری با  جمهوری اسلامی ایران مورد بحث وبررسی قرار دهد.

چارچوب نظری و پیشینه ی تحقیق

ژئوپولیتیک یا سیاست جغرافیایی اثر محیط واشکال یا پدیده های محیطی، چون موقعیت جغرافیایی، شکل زمین، منابع کمیاب، امکانات ارتباطی و انتقالی (زمینی، دریایی، فضایی، هوایی ) وغیره را در تصمیم گیری های سیاسی به ویژه در سطوح گسترده منطقه ای و جهانی مطالعه وبررسی می کند. در این برخورد است که به نظر می رسد عمده توجه ژئوپولیتیک به رقابت میان "قدرت های" سیاسی و اشکال دگرگون شونده سلسله مراتب قدرت در جهان است؛ سلسله مراتبی که دستاورد بازی هایی سیاسی منطقه ای یا جهانی میان قدرت هاست. در این راه، ژئوپولیتیک از موقعیت های جغرافیایی زمین، حساسیت های استراتژیک دریایی وخشکی، منابع کمیاب اقتصادی وانرژی و آبی استفاده کند تا سیاست خارجی حکومت را پیش برد یا برتری خواهی های سیاسی منطقه ای وجهانی قدرت راجامه عمل پوشاند (مجتهدزاده،138:1389و139).

نگاهی ژرف به تعاریف گوناگون ژئوپولیتیک نشان می دهد که این رشته علمی دارای مفاهیم متفاوتی همچون دانش کسب قدرت، دانش رقابت وتاثیر عوامل جغرافیایی برسیاست و روابط کشورها، دانش برخوردهای نظامی و غیره می باشد. پس از پایان جنگ سرد ژئوپولیتیک به عنوان عاملی برای  واقع گرا نمودن سیاست خارجی کشورها به صورت روزافزونی موردتوجه قرار گرفت.رابرت والترز استراتژیست آمریکایی در جهت واقع گرایانه شدن سیاست خارجی با عوامل جغرافیایی می گوید"ژئوپولیتیک عبارت است از تاثیرگذاری واقعیات جغرافیایی بر سیاست از جمله؛ موقعیت جغرافیایی، منابع، تحرک، حمل ونقل وتغییرات تکنولوژی"(رحمانی آذر، 1387: 28).

حافظ نیا معتقد است که ژئوپولیتیک یک مفهوم ترکیبی است که در آن سه عنصر اصلی یعنی جغرافیا، قدرت و سیاست داری خصلت ذاتی می باشند، ترکیب سه پارامتر جغرافیا، قدرت وسیاست الگوهای متشکل انسانی  را نسبت به یکدیگر تعیین می کند. این الگوهای  رفتاری در قالب اشکالی از جمله:نوسان قدرت، رقابت، همگرایی، واگرایی، نفوذ، بحران، سلطه، همکاری، جنگ،آرامش وثبات و غیره نمایان می شوند.(حافظ نیا،25:1385)ایولاکوست، جغرافیدان فرانسوی می گوید: ژئوپولیتیک مجموعه پیچیده ای از نیروهای متخاصم ومتضادی است که بر سرزمین های با ابعاد کوچک،خواه به منظور تفوق سیاسی و خواه برای بیرون راندن رقبا با یکدیگر به کشمکش می پردازند.(پیشگاهی فرد،3:1387) و درکنار هر کشمکش وتنش ژئوپولیتیکی یک عامل اقتصادی خودنمایی می کند (شفیعی،51:1388).اما این به معنای حل وفصل بحران های ژئوپولیتیکی وایدئولوژیکی میان دولتها وملت ها نیست.زیرا بحران ها واختلافات ژئوپولیتیکی از پایداری وتداوم نسبی برخوردار بوده وبه سادگی قابل حل وفصل نیستند. (حافظ نیا ،128:1385)

اکثر این رقابت ها و چالش ها در سطح منطقه بروز می کنند. مجتهدزاده از منطقه به عنوان پدیده ای ژئوپولیتیکی یاد می کند و می افزاید: از نظر فیزیکی،یک منطقه باید محیط یک پارچه ای باشد، یا دست کم دارای ویژگی های جغرافیایی واستراتژیک مشابهی باشد؛ از جمله واقع شدن در یک محیط بیابانی یا دریایی یا واقع شدن در یک شبه قاره و غیره. درهمین راستا کوهن بر این باور است که محیط از نظر استراتژیک یک پارچه نیست، بلکه دنیایی اساساً از هم گسیخته وتقسیم شده به چند منطقه جدا از هم است. در برخورد با این تئوری وی از مفهوم جغرافیایی"منطقه" بهره می گیرد.کوهن دو نوع دسته بندی جغرافیایی را در نظر می گیرد. این دوگونه دسته بندی عبارتند از:1- منطقه های ژئواستراتژیک که نماینده ویژه ای از کنشها و واکنش­ها در دو بخش پهناور گیتی است. 2- منطقه های ژئوپولیتیک که شامل بخش های جغرافیایی کوچکتر در داخل مناطق ژئواستراتژیک که معمولا از تجانس بیشتری در یک یا همه زمینه های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی برخوردارند.(مجتهدزاده،243:1389)

با این وجود، جایگاه کشورها ومناطق مختلف در نظریات و اندیشه های ژئوپولیتیکی مورد توجه قرار گرفته است که ازمهم ترین آن­ها می توان به نظریه ناحیه محور مکیندر و سرزمین حاشیه ای یا ریملند اسپایکمن اشاره کرد.در زمینه ی مدل تبیینی ژئوپولیتیک پاکستان در حوزه رقابت و همکاری با جمهوری اسلامی ایران،که بر موقعیت و نقش آفرینی منطقه ای تاکید داشته باشد، تحقیقات ومطالعات به حد کافی صورت نگرفته است.سهم تحقیقات جغرافیایی نیز در این میان اندک است. برخی از مقالات انجام شده در این زمینه به شرح زیر می باشد:

1-عزت الله عزتی( 1388) در مقاله ای تحت عنوان"  ژئواکونومی انرژی و پیامدهای امنیتی آن بر سه کشور ایران، پاکستان و هند" معتقد است: در آینده شاهد تحولات بسیار زیادی در این سه کشور از لحاظ انتخاب متحدین استراتژیک منطقه ای و جهانی خواهیم بود و دراین رابطه عامل انرژی به عنوان خمیرمایه این وحدت ژئواکونومیک خواهد بود. 2-غلامعلی رحیمی( 1387)در مقاله خود تحت عنوان" ارزیابی مکانیسم های قیمت گذاری صادرات گاز از طریق خط لوله. مطالعه موردی: خط لوله ایران - پاکستان- هند" مکانیسم قیمت گذاری گاز صادراتی کشور از طریق خط لوله، در مقایسه با سایر مکانیسم ها مورد مقایسه و ارزیابی قرار می دهد و چالش های فراروی آن را تجزیه و تحلیل می کند.

تحلیل ژئوپولیتیک ایران

ایران در منطقه آسیای جنوب غربی و درحوزه ژئوپولیتیکی خاورمیانه واقع شده است. این کشور در شمال با دریای خزر، ارمنستان، آذربایجان و ترکمنستان هم مرز است. ودر جنوب به دریاهای آزاد راه دارد. از سمت غرب با ترکیه وعراق و در شرق با پاکستان و افغانستان همجوار است (کریمی پور،23:1379).آسیای جنوب غربی در حقیقت منطقه واسطه بین سه قاره آسیا، اروپا وآفریقا است،که ایران در این منطقه، به نحو شدیدی از حوادث این سه قاره،  متاثر است (صفوی ،69:1378). این منطقه از پنج حوزه ژئوپولیتیکی شامل: آسیای مرکزی، شبه قاره، قفقاز، خلیج فارس وخاورمیانه شکل می گیرد(رضایی، 1:1384) تنها حلقه اتصال دهنده این حوزه های متفاوت و جدای جغرافیایی، کشور ایران است که می تواند این سرزمین ها و حتی منابع وخصوصیات جغرافیایی آن ها را به هم مرتبط سازد (سلیمی، 118:1388). ایران باید در مطالعات خود منطقه آسیای جنوب غربی را مدنظر قرار دهد. چرا که این منطقه دارای موقعیت های ژئواستراتژیک، ژئوپولیتیک، ژئواکونومیک(نفت وگاز وبه طور کلی انرژی،خطوط مواصلات بین المللی و موقعیت ترانزیتی) و ژئوکالچراست. منابعی که هیچ یک از کشورهای منطقه آسیای جنوب غربی از جمله پاکستان، ترکیه، عربستان و غیره از آنها برخوردار نیستند (رضایی،8:1384).  با این وجود، ایران در محیط پیرامونی خود همواره با چالش ها ومشکلات متعدد و مداوم روبرو بوده است. در حال حاضر تروریسم و افراط گرایی، دولت های ضعیف وبحران اقتدار، و همچنین مداخلات قدرت های فرامنطقه ای سه چالش امنیتی اصلی در محیط پیرامونی ایران محسوب می شوند که با یکدیگر ارتباطی تنگاتنگ و چندبعدی دارند.از آنجا که رویکرد هژمونیک، منافع واهداف قدرت فرامنطقه ای هژمون در اولویت قرار دارد وهمچنین دولت ها به دوست و دشمن تقسیم می شوند، همکاری و مشارکت دولت های منطقه بر مبنای منافع طبیعی وبلند مدت خود در جهت ایجاد ساختار امنیتی پایدار و مبتنی برهمکاری با دشواری های جدی مواجه می شود. جمهوری اسلامی ایران برای این که بتواند بر این تنگناها و چالش­های ژئوپولیتیکی غلبه کند در مرحله نخست نیازمند مطالعه دقیق ژئوپولیتیک کشورهای منطقه و در مرحله دوم تدوین سیاست خارجی مبتنی بر مبانی علمی ژئوپولیتیک می باشد.

تحلیل ژئوپولیتیک پاکستان

پاکستان در جنوب غربی آسیا در محدوده23 الی 36 درجه عرض جغرافیایی و61 الی 75 درجه طول شرقی واقع شده است.مساحت این کشور 493/ 802 مربع می باشد. طبق آمار سال 2010 کشور پاکستان باجمعیتی حدود 180 میلیون نفر، ششمین کشور پرجمعیت دنیا به شمار می رود ودارای نرخ رشد جمعیت بالایی است.این کشور در آسیای جنوبی وقسمتی از آن نیز در خاورمیانه وفلات ایران واقع شده است.پاکستان مرز هزار کیلومتری با دریای عرب در قسمت جنوب دارد و از غرب با ایران، از شمال با افغانستان، از شرق با هندوستان واز شمال شرق با جمهوری خلق چین هم مرز است..(نقشه :1) (صفوی، 1378: 21-40).مولفه های ژئوپولیتیکی کشور پاکستان از یک سو جغرافیایی وسیاسی بوده واز سوی دیگر می توانند به عنوان مولفه های داخلی و خارجی نیز محسوب شوند (محمدی،309:1385) .همان طور که در قسمت ژئوپولیتیک ایران اشاره شد آسیای جنوب غربی از پنج حوزه ژئوپولیتیکی شامل: آسیای مرکزی، شبه قاره، قفقاز، خلیج فارس وخاورمیانه شکل می گیرد. پاکستان تنها در زیرسیستم شبه قاره و به ویژه افغانستان نقش ایفا می کند. این کشور سعی می کند به واسطه افغانستان در منطقه آسیای مرکزی از طریق ژئوپولیتیک خطوط لوله و انرژی نقش ایفا کند. وهمچنین سعی می کند تا از طریق کشورهای عربستان-امارات در فقدان پتانسیل های فرهنگی-اقتصادی-سیاسی بهره برداری کند. ایجاد مدل طالبان از طریق این کشور برای تحقق اهداف مذکور صورت گرفت. علیرغم این که پاکستان قدرت اتمی است ولی توان حضور درسیستم های ذکرشده را ندارد.(رضایی،163:1384) درهرحال، آنچه در ژئوپولیتیک پاکستان حائز اهمیت است، نقش آن در ملاحظات امنیتی آن است که سیاست خارجی این کشور بر آن قرار دارد (محمدی،309:1385). به طوری که پاکستان سیاست خارجی خود را در سه سطح مختلف دوجانبه، منطقه ای و جهانی با کشورها تنطیم می کند (آمری راد،1:1384). موضوع مهم دیگر، حادثه یازده سپتامبر است که آسیای جنوب غربی را در کانون تحولات بین المللی قرار داد، چراکه بعضی از تحلیل گران معتقدند حوادث یازده سپتامبر از این منطقه نشات گرفته است. از این رو کشورهای پاکستان و افغانستان از ابتدا در خط مقدم علیه تروریسم قرار گرفتند (فرزین نیا،4:1383).

                           نقشه 1: موقعیت جغرافیایی پاکستان

Source: shiv kumar, 2007                                           

تحولات پس از یازده سپتامبر در منطقه و حمایت پاکستان از جنگ با تروریسم اثراتی بر منافع ملی این کشور در کشمیر، افغانستان، برنامه هسته ای، و در سطوح داخلی جامعه داشته است. در نتیجه می توان گفت که موقعیت داخلی، منطقه ای و بین المللی پاکستان به دنبال حوادث یازده سپتامبر و پی آمدهای آن به کلی دستخوش تحول و دگرگونی شده است (همان:7-8).

جایگاه پاکستان در اندیشه های ژئوپولیتیک

1- ناحیه محور یا هارتلند: این نظریه توسط آلفورد مکیندر مطرح شد. در این نظریه پاکستان در منطقه هلال داخلی و اطراف منطقه محور قرار داشته واز این رو در استراتژی های خشکی به عنوان بخشی از منطقه هلالی جایگاه مهمی داشته است.

2- قدرت دریایی ماهان: پاکستان به علت موقعیت دریایی و ساحلی که با دریای عمان و اقیانوس هند دارد  از حیث مانور دریایی جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده وجایگاه ویژه ای را در نظریه ماهان دارد (محمدی،1385: 310). ماهان معتقد بود که شرط اصلی برای اتحاد یک قدرت جهانی، کنترل بر دریاهاست؛ به عبارت دیگر نظارت بر دریاها، اولین قدم در راه کسب قدرت برتر جهانی است (عزتی، 1382: 55).

3- سرزمین حاشیه ای یا ریملند: این تئوری توسط اسپایکمن(1893-1943) مطرح شد (محمدی، 1385: 310). وی محدوده سرزمین حاشیه که در محاصره آب هاست را ریملند می نامد. این نظریه سهولت حرکت در دریا را امکان پذیرمی کند. دلیل اهمیت دادن اسپایکمن به ریملند این بود که این منطقه امکان ترکیب قدرت بحری و بری را بهتر فراهم می کند (عزتی، 1382: 16-18). کشور پاکستان نیز براساس این نظریه در منطقه ریملند قرار گرفته و توانایی ترکیب قدرت بری وبحری را داشته است. اسپایکمن اصرار داشت که سیاست آمریکا باید متوجه این منطقه باشد. با توجه به حساسیت  این منطقه کشور آمریکا برای جلوگیری از نفوذ کمونیسم، به کشورهای این منطقه اهمیت قائل شد. به همین جهت کشور پاکستان در سیاست کانتیمنت(مهار و بازدارندگی) ایالات متحده از جایگاه استراتژیکی بر خوردار بود (محمدی، 1385: 310).

4- ناحیه ژئوپولیتیکی مستقل: اس. بی کوهن در این نظریه برای منطقه جنوب آسیا هویت مستقل ژئوپولیتیکی قایل شده ومنطقه خاورمیانه و آسیای حنوب شرقی را به عنوان کمربند شکننده مطرح می کند. در این نظریه کشور پاکستان به همراه کشور هند منطقه مستقل ژئوپولیتیکی را تشکیل می دهد(همان :310).

مدل تحلیل رقابت ژئوپولیتیکی

ژئوپـولیتیک بـه عنـوان"دانش رقـابت و گستـرش حـوزه نفـوذ"دولت هاو گروه های

متشکل سیاسی درصددکسب قدرت و تصرف ابزارها و اهرمها و فرصت های جغرافیایی هستند که به آن ها قدرت داده و امکان چیره شدن بر رقیب را می دهد. آن ها برای تصرف فرصت ها و مقدورات در مکان و فضای جغرافیایی، به رقابت(competition) پرداخته و سعی می کنند نفوذ خود را در فضاهای جغرافیایی بیشتر توسعه داده و آنها را به قلمرو اعمال اراده خود بیافزایند و برعکس رقبا را از فضاهای درگیربیرون برانند. ازاین دیدگاه ژئوپولیتیک به مطالعه الگوهای رقابتی، فرصت ها و ابزارهای رقابت آمیز، انگیزه های رقابت، کارکردهای مکان و فضا در شکل دهی به فرایندهای رقابت و تاثیر آن بر فراز و فرود قدرت می پردازد.(حافظ نیا، 1385: 17) امروزه تدوین استراتژی رقابتی یکی از دغدغه های کشورهاست. درژئوپولیتیک بازیگران اصلی صحنه رقابت کشورهای محلی، منطقه ای، فرامنطقه ای و جهانی هستند. هرچند که این بازیگران جدا از یکدیگر قرار دارند ولی دارای اهداف متقابل هستند (ایرانزاده ،3:1387). بنابراین در ژئوپولیتیک  رقابت مقوله ای چند بعدی است و تمام ابعاد سیاسی، اقتصادی، ایدئولوژیکی و غیره را شامل می شود. اقدامات کشورها برای بسترسازی زمینه های رقابتی از یک سو واستقرار مکانیزم های بازدارنده کشورهای فرامنطقه ای از سوی دیگر این مقوله پیچیده را تشکیل می دهد. به این خاطر رقابت ژئوپولیتیکی می تواند تاثیر بسیار زیادی بر منافع ملی، امنیت ملی و اقتصاد یک کشور داشته باشد.به هر حال در منازعه ورقابت ژئوپولیتیکی میان کشورها وبه ویژه کشورهای همسایه عواملی مانند: مسائل مذهبی- ایدئولوژیکی، آب، انرژی، دسترسی و ارتباطات، ترانزیت و حمل ونقل وتسلط بر منابع وذخایر منطقه نقش اصلی را ایفا می کنند. در نتیجه توانایی توانایی رقابت یک کشور با کشور دیگر بستگی به پتانسیل های محیطی، سیاست خارجی در قبال کشورهای قدرتمند منطقه ای و جهانی، واستراتژی های خود کشور بستگی دارد. و یک کشور در صورتی می تواند رقابت را ادامه دهد که توان لازم را برای تاثیرگذاری بر عوامل بالا داشته باشد. با استفاده از این مدل رقابت ها وهمکاری های پاکستان با جمهوری اسلامی ایران را در سطح منطقه مورد بررسی و کنکاش قرار می دهیم.

تحلیل ژئوپولیتیک پاکستان در حوزه رقابت وهمکاری با جمهوری اسلامی ایران

الف– حوزه های همکاری؛با تا کید بر موقعیت ونقش آفرینی منطقه ای

1- سازمان کنفرانس اسلامی

اولین تشکیلاتی که می تواند در جهت وحدت جهان اسلام عمل کند سازمان کنفرانس اسلامی است. این سازمان تنها نهاد دولتی-مذهبی بین المللی است. سازمان کنفرانس اسلامی در سال 1969 در پی حریق عمدی مسجدالاقصی بوجود آمد و با وجود فراز ونشیب های فراوان توانسته خود را به صورت یک نهاد بین المللی معتبرتثبیت کند (امجد،1:1382). کشور پاکستان که در این حوزه ژئوپولیتیکی می گنجد، اصلی ترین عامل استقلال آن اسلام بود ومشروعیت خود را از اسلام کسب کرده است. به همین دلیل ارتباط با کشورهای اسلامی در اولویت سیاست خارجی پاکستان قرار گرفت(محمدی ،273:1384). از آن جایی که جمهوری اسلامی ایران نیز مشروعیتش به اسلام بوده ونظام فعلی آن مبتنی بر اسلام بوده است، پاکستان در سیاست خارجی خود به این کشور توجه ویژه ای دارد. در همین راستا هر دو کشور ایران و پاکستان در اکثر کنفرانس های این سازمان همکاری داشته اند. به طوری که کشور پاکستان همیشه از انقلاب اسلامی ایران تجلیل نموده وبه آن به دیده احترام می نگرد (آمری راد ،175: 1374).

2- قومیت بلوچ

استقرار قوم و قبیله های بلوچ در فاصله مرزهای مشترک سه کشور ایران، پاکستان وافغانستان به طور طبیعی باید باعث تفاهم و هماهنگی سه جانبه ای برای کنترل استراتژیک قلمروبلوچ نشین شود. این هماهنگی تقریبا همواره بین ایران و پاکستان وجود داشته است. ایران از نظر آسیب پذیری از ناحیه اقوام وقبایل بلوچ نسبت به پاکستان در موقعیت بهتری قرار دارد. در حالی که بلوچستان یکی از ایالات پاکستان  را تشکیل می دهد، استان سیستان و بلوچستان تنها یکی از 31 استان ایران به شمار می آید. ازاین رو، سیستم تقسیمات کشوری ایران و پاکستان متفاوت است؛ یعنی ایران به صورت متمرکز و پاکستان به صورت فدرالی اداره می شوند.علی رغم همگرایی عمیق، دیرینه و گسترده بلوچ های ایران وپاکستان به ویژه در نواحی مرزی، آسیب پذیری پاکستان به دلیل حجم، وسعت و اهمیت استراتژیک بلوچستان از ایران وافغانستان بیشتر است. از طرف دیگر آینده ایالت بلوچستان پاکستان بر استان سیستان وبلوچستان به ویژه در بخش میانی یا سرحد ودرنتیجه بر تمامیت ارضی و وحدت ملی ایرانیان تاثیر خواهد گذاشت. به همین دلیل کشورهای ایران و پاکستان طی نیم قرن اخیر در این زمینه تمایل فراوانی به همکاری استراتژیک نشان داده اند (کریمی پور، 1379: 163).

3- اکو(Economic coperation of organization)

یکی از مهم ترین همکاری های دو کشورایران وپاکستان در قالب پیمان های منطقه ای، سازمان همکاری منطقه ای اکو است. سازمان همکاری اقتصادی اکو یک سازمان بسیار مهم وتاثیر گذار منطقه ای می باشد که شاخه وسیع و مهم جغرافیایی را در بر می گیرد وهدف آن ایجاد شرایط و زمینه های لازم برای توسعه فعالیت اقتصادی وفرهنگی کشورهای عضو وبرقراری همکاری های فعال ودرازمدت منطقه ای در عرصه های مختلف است. از آنجائیکه دوکشور ایران و پاکستان دوعنصراصلی ازسه عضوتشکیل دهنده سازمان همکاری اقتصادی اکو می باشند وهمکاریها و مبادلات در چارچوبسازمان، مرتبط با این موضوع می باشد، هر گونه پیشرفت در روند کار یا برنامه های این سازمان تاثیر مستقیم در روابط دوجانبه بین این دو کشور دارد (آمری راد ،117:1374). در نتیجه اکو فرصت مناسبی برای دو کشور ایران و پاکستان است، تا سیاست های خود را در راستای رشد اقتصادی هماهنگ سازند وشرایط و زمینه های لازم را برای تسهیل فعالیت های اقتصادی و تشویق سرمایه گذاری و تجارت و برداشتن موانع ترانزیتی بین دو کشور فراهم سازند.

4- گروهD-8

بی تردید یکی از راه­های افزایش همکاری های دو کشور ایران و پاکستان،ایجاد بازار مشترک اسلامی است.برای رسیدن به این هدف وایجاد زمینه وبستر مناسب برای فعالیت موثر و کارایی این بازار؛ استفاده از تشکیلاتی چون گروه هشت کشور اسلامی مفید است ومی توان از ترتیبات تجاری واقتصادی زیرگروه های این هشت کشور اسلامی در این ارتباط سود فراوان برد و از تجربیات  آنان استفاده کرد (دراک خواه،2:1384). گروه هشت کشور مسلمان در حال توسعه که اندونزی، ایران، بنگلادش، پاکستان، ترکیه، مالزی، مصرو نیجریه در آن عضویت دارند، از جمله تشکیلات  منطقه ای است به منطور ایجاد روابط مستحکم اقتصادی بین کشورهای در حال توسعه اسلامی و تقویت نفوذ این کشورها در بازارهای جهانی. در این گروه در زمینه های صنعت، کشاورزی، مخابرات واطلاعات، تجارت، علوم تکنولوژی، توسعه نیروی انسانی، بهداشت، توسعه روستایی، بانکداری وانرژی همکاری می شود.برای تحقق هدف توسعه صادرات غیر نفتی وتنوع بخشیدن به مقاصد صادراتی، پیمان گروه d-8زمینه مساعدی را می تواند برای هریک از کشورهای  عضو و از جمله ایران و پاکستان فراهم آورد (همان :1-5). اما متاسفانه این گروه تاثیر زیادی در روابط و همکاریهای دو کشور نداشته است. مقایسه مبادلات تجاری بین پاکستان با جمهوری اسلامی ایران در چهارچوب گروه d-8  طی دهه های گذشته نشان می دهد که با تشکیل این سازمان، مبادلات تجاری بین دو کشور رشد چشم گیری نداشته است.بنابراین  گروه  مذکور در زمینه ی همکاری های دو کشور، بیشتر یک عامل بالقوه است تا بالفعل.

5- انرژی( خط لوله گاز ایران- هند)

در دهه های آغازین قرن بیست ویکم، تقاضا برای گاز طبیعی دارای بالاترین رشد می باشد. با رشد تقاضای انرژی در هند و کشورهای همسایه آن، خط لوله گاز ایران- پاکستان-هند حکایت ازجایگاه ویژه ای در میان کشورهای منطقه دارد. به طوریکه کشورهای دارای کمبود انرژی منطقه مانند هند، چین و پاکستان در نقاط مختلف دنیا برای بدست آوردن انرژی تلاش می کنند (shiv kumar,2007:1). این پروژه در سال 1994 مطرح شده است. ساخت این خط لوله سالانه نزدیک به 300میلیون دلار از هزینه های انرژی هند می کاهد وبیش از 600 میلیون دلار ارز نصیب پاکستان خواهد نمود. اجرای این پروژه به منابع تامین انرژی پاکستان تنوع چشمگیری بخشیده و راهکار مناسبی برای تامین انرژی در درازمدت در اختیار این کشور قرار می دهد.(پیشگاهی فرد،99:1387 )با این که پاکستان برای سهم نصب این خط لوله اعلام آمادگی کرده است ولی وجود پاره ای مولفه های سیاسی، تنش های ژئوپولیتیکی و ایدئولوژیکی که به طور عمده مربوط به پاکستان است، تاکنون احداث خط لوله را با ابهاماتی مواجه ساخته است. با توجه به منافع مهم ایران و پاکستان در پروژه، این دو کشور جدیت زیادی را برای احداث آن، از طریق پاکستان نشان می دهند. اما هند برای ادامه همکاری بی میل به نظر می رسد؛ زیرا تهدیدخط لوله در سرزمین پاکستان امنیت انرژی را به خطر می اندازد. وهند از مولفه های سیاسی و ژئوپولیتیکی تاثیرگذار بر پروژه که منافع اقتصادی این کشور را به چالش می کشد، آگاه است (شفیعی،49:1388). پاکستان در قبال این خط لوله سیاست مبهمی را در پیش گرفته است، از یک طرف برای رسیدن این خط لوله به هند مشکل ایجاد می کند واز طرف دیگر برای بدست آوردن میلیون ها دلار از این خط لوله اشتیاق زیادی را نشان می دهد (shiv kumar,2007:3). تجزیه وتحلیل این پروژه نشان می دهد که: اولا این خط لوله برای هر سه کشور مفید است و ثانیا این خط لوله گرفتار ژئوپولیتیک پیچیده و پر از تنش منطقه است.

ب– حوزه  های رقابت ایران وپاکستان؛  با تاکید بر موقعیت و نقش آفرینی منطقه ای

1- مسائل ایدئولوژیک

اگرچه کشورهای ایران و پاکستان، هر دو به عنوان کشورهای مسلمان شناخته می شوند و در سازمان کنفرانس اسلامی با یکدیگر همکاری دارند، اما مسائل ایدئولوژیک یکی از عوامل اصلی است که دو کشور را به عرصه رقابت کشانده واین عرصه برهمکاری­های دو کشور تاثیر منفی گذاشته است.استمرار فشار تشکل های افراطی پاکستان علیه شیعیان این کشور و احیانا اقدامات حمایتی ایران، بر مناسبات دو کشور اثر گذاشته و ممکن است باعث تشدید واکنش های بین آنها شود.

یکی از مهم ترین ویژگی هایی که این مسائل ایدئولوژیک را پررنگ تر کرده و باعث تشدید آن می شود، حضور قدرتهای فرامنطقه ای و جهانی در پاکستان است. پاکستان در حالی به عنوان یکی از بی ثبات ترین و پیچیده ترین کشورهای جهان ومهد تفکر طالبانی شناخته شده است که همزمان به عنوان شریک آمریکا در نبرد با افراط گرایی در محافل سیاسی شناخته می شود.(فرزین نیا،25:1383) عامل مهم دیگر، وهابیت است­که توسط کشور عربستان، در سطح منطقه و به ویژه درکشور پاکستان رواج یافت. سعودی ها به صورت فعال تری وارد اشاعه این تفکردر جهان شدند. این گروه در بعضی مواقع، با اقدام به مدیریت برخی اقدامهای تروریستی مانند سازماندهی حوادث 11سپتامبر باعث شکل گیری گویش های جدیدی در ژئوپولیتیک جهانی شد. از جمله گفتمان جنگ با تروریسم که زمینه حضور قدرت های فرامنطقه ای وجهانی را در مجاورت ایران فراهم آورده است. (امیری،78:1390)

2- مسائل هسته ای

ورود کشورهای هند وپاکستان به کلوپ کشورهای هسته ای، سیمای استراتژیک جنوب آسیا راتغییر داده و درنتیجه عوامل جدید و سرنوشت سازی را وارد فضای استراتژیک نموده است که باعث تاثیر بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران شده است. از آنجایی که جمهوری اسلامی ایران در پی استفاده مسالمت آمیز از فعالیت های هسته ای خود است، فعالیت هسته ای پاکستان و رقابت آن با هند، از جنبه های مختلف می تواند بر روی فعالیت های هسته ای کشور ایران تاثیر داشته باشد. از جمله پیامدهای منفی این رقابت برای جمهوری اسلامی ایران افزایش حساسیت نظام بین اللمل نسبت به سرنوشت فعالیت های هسته ای ایران است که باعث شده به عناوین مختلف کشور ایران را تحت فشار قرار دهند تا او را از دستیابی به فناوری هسته ای حتی برای مقاصد صلح جویانه بازدارند. وهمچنین این رقابت باعث بهم خوردن ساختار توزیع قدرت در منطقه خاورمیانه شده که علاوه بر امکان توسعه طلبی در منطقه خاورمیانه باعث تحریک کشورهای عربستان، ترکیه وعراق که در شبکه امنیتی ایران قرار دارند، خواهد شدتا به سمت سلاح های هسته ای گرایش پیدا کنند(آمری راد،117: 1374). تهران به جهت انجام آزمایشات هسته ای پاکستان در ایالت بلوچستان ودر نزدیکی مرزهای ایران، موضع قوی پاکستان به جهت داشتن توان هسته ای در مناقشات منطقه ای وهمچنین در صورت روی کار آمدن یک حکومت بنیادگرای افراطی در پاکستان، نگران مسابقه تسلیحاتی در شبه قاره و به ویژه پاکستان است (محمدی،1384: 300). آزمایشi های هسته ای پاکستان در نزدیکی مرزهای جمهوری اسلامی ایران هم به منزله تهدید، وهم مخرب محیط زیست بوده است.

3- مسائل مرزی

هرچند ایران  و پاکستان اختلاف های مرزی عمده ای در زمینه مرزهای خشکی ندارند ولی مسئله مرز دریایی بین دو کشور درخلیج گوادر هنوز به سرانجام نرسیده است.(همان: 301) به غیر از آن، در مورد مسائل رودخانه ای نیز به توافق نرسیده اند. به طوری که رقابت در برداشت آب از رودخانه های  لادیز ونهنگ، به دلیل نیاز ایالات بلوچستان پاکستان واستان سیستان و بلوچستان ایران به آب وتنگناهای آبی آن ها، ممکن است منبع تنش ومشاجره  ایران وپاکستان رادر مقیاس محلی ومنطقه ای در دوسوی مرز فراهم آورد (همان :301).

4- افغانستان

از هنگام تاسیس پاکستان تاکنون، مناسبات دیپلماتیک این کشور با ایران تحت تاثیر موضع آنها نسبت به افغانستان بوده است. پاکستان همواره در تلاش برایروی کار آمدن یک دولت دست نشانده وضعیف در افغانستان بوده تا بدین وسیله از ادعاهای ارضی علیه پاکستان دست برداشته و مرز بین دوکشور را به رسمیت بشناسد. از طرف دیگر ایران نیز در افغانستان به دنبال استقرار دولت ملی بوده که مشترکات  فرهنگی با ایران داشته باشد. اما پاکستان مخالف این است که حکومتی مستقل و سازنده در افغانستان وجود داشته باشد واختلاف بین گروه های افغان از بین برود. به خاطر همین تضاد در افغانستان که مبتنی بر علائق ومنافع  استراتژیک آن هاست، همواره باعث شکاف در روابط بین دو کشور شده است(همان :301).

5- آسیای مرکزی

یکی از منابع جدید رقابت بین دو کشور ایران وپاکستان، تلاش آن ها در دهه اخیر بعداز فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی برای ورود به بازارهای آسیای مرکزی وهمکاری های تجاری و اقتصادی با این منطقه است (همان :301). تلاش این دو کشور در دهه اخیر برای ورود به بازار آسیای مرکزی و قرار گرفتن در مسیر انتقال لوله های گاز به شبه قاره و اقیانوس هند است. پاکستان در این رقابت حمایت طبیعی افغانستان را به همراه دارد (کریمی پور،171:1379). پاکستان به آسیای مرکزی بسیار نزدیک است؛ این تقارن جغرافیایی باپیوندهای موجود تاریخی و فرهنگی تقویت شده که زمینه را برای همکاری پاکستان با کشورهای آسیای مرکزی مساعد می سازد. این کشور در جستجوی حمایت کشورهای آسیای مرکزی در قبال موضوعاتی نظیر کشمیر و افغانستان است.(سنگی،1:1383 از طرف دیگر ایران پس از پایان جنگ تحمیلی از امکانات بیشتری برای توسعه روابط خود با سایر کشورها به ویژه کشورهای آسیای مرکزی برخوردار گردید. این امر سبب شد  تا ایران به برقراری روابط خود با سایر کشورهای آسیای مرکزی بپردازد که در نتیجه زمینه رقابت دو کشور ایران و پاکستان را فراهم ساخت. (همان: 31).

6- بندر گوادر وبندر چابهار

شاید یکی از مهم ترین زمینه های رقابت در وضعیت کنونی بین دو کشور، رقابت بندر گوادر پاکستان با بندر چابهار باشد. این دو بندر به غیر از اینکه میتواننددر زمینه صادرات و واردات فعالیت کنند، و درآمد ارزی برای هریک از این کشورها به ارمغان بیاورند، در زمینه مسائل ترانزیتی نیز می توانند نقش ایفا کنند. دوکشور از طریق این بنادر سعی در ارتباط برقرار کردن با آسیای مرکزی دارند.از این رو توجه به این موضوع رقابتی می تواند مفید واقع شود.

بندر چابهار به علت موقعیت استراتژیک و دستیابی به آب های آزاد بین اللمللی جایگاه ویژه ای در مبادلات با سایر کشورهای منطقه دارد. از سوی دیگر به علت نزدیکی با کشورهایی نظیر افغانستان، پاکستان و آسیای میانه در آینده ای نزدیک با اتصال به شبکه ریلی کشور اهمیت ویژه ای در ترانزیت کالا به این کشورها خواهد داشت. ارتباط مستقیم چابهار با آبهای آزادجهان وقرارگرفتن در مسیر حمل ونقل وانرژی و ارتباطات کشورهای آسیای مرکزی با جهان خارج موقعیت ژئوپولیتیک آنرا در آینده ارتقا خواهد بخشید.(حافظنیا،1384: 156)از طرف دیگر چابهاردارای پتانسیل هایارتباطی، قابلیت های گردشگری و جذب توریست، موقعیت جغرافیایی امن، ارتباطات شبکه ای انتقال نفت وگاز، وبندر شهید رجایی چابهار به عنوان دروازه ترانزیت کالاست.(امیری،1390: 76-85) به همین خاطر، باید از این  ویژگی ها در رقابت های آتی بابندر گوادر پاکستان وجبل علی دبی استفاده کرد و آنها رادر اولویت قرار داد. بایدیادآورشد که اتصال بندر چابهار به راه آهن سراسری زاهدان -بم وخط آهن بافق-مشهد موجب می شود تا این بندر به شبکه 146هزار کیلومتری مسیر راه آهن فدراسیون روسیه و کشورهای مشترک النافع اروپا وصل شود.(همان :79) این در حالی است که قابلیت های عمده بندر گوادر از جمله نزدیکی به شبه قاره، آسیای جنوب شرقی واقیانوسیه و شرایط فیزیکی مناسب خلیج فارس برای بندرسازی در آینده ای نزدیک، ایران وپاکستان را وارد عرصه رقابت خواهد کرد.(محمدی،301:1384) در همین راستا، به گفته کارشناسان امورحمل ونقل و دریایی، هم اینک با سرمایه گذاری کشورهای چین و عمان وپشتیبانی آمریکا به مبلغ 250 میلیون دلار اسکله ای به ظرفیت پهلوگیری کشتی های یکصدهزار تنی در بندرگوادر پاکستان،همسایه چابهار در ساحل دریای عمان درحال ساخت است. وتوسعه این بندر تا سقف 560میلیون دلار پیش بینی شده است. مطالعات اتصال خط آهن پاکستان به چین، از طریق خاک بلوچستان پاکستان و سپس از طریق خاک افغانستان در حال انجام است. در صورتی که ادامه روند اجرای  پروژه های عمرانی موردنیاز این بخش طبق برنامه سوم که جهت توسعه چابهار اعتبار خاصی پیش بینی نشده ادامه یابد، با بهره برداری از بندر گوادر پاکستان طبیعی است که تجار ایرانی نیز برای وارد کردن کالاهای موردنیاز باید از طریق این بندر اقدام نمایند(امیری ،80:1390).متاسفانه نارسائی های تفکر ژئوپلیتیک چیره بر دولت های وقت مانع از بهره برداری از این امکان بزرگ ژئوپولیتیک در جهت منافع ملی ایران شد(همان:79).درنتیجه جمهوری اسلامی ایران بایداین موقعیت  ژئوپولیتیکی را درک کند واز آن در جهت منافع ملی بهره جوید.

نتیجه

در حال حاضر پاکستان با سه چالش ژئوپولیتیکی مهم روبروست، این سه چالش عبارتند از: 1- تروریسم وافراط گرایی مذهبی– قومی 2- دولت ضعیف و بحران اقتدار 3- دخالت قدرت های فرا منطقه ای.از سوی دیگر نمی توان نقش بحران اقتدار را در پاکستان و حضور قدرت های فرا منطقه ای را در سطح منطقه به بهانه حفظ صلح و امنیت منطقه ای و بین المللی در پاکستان و افغانستان و تاثیرات آن را بر ایران نادیده گرفت.رقابت ژئوپولیتکی میان ایران و پاکستان می تواند تاثیر بسیار زیادی بر منافع ملی،امنیت ملی و اقتصاد هر دوکشور داشته باشد. با این که کشور پاکستان دارای چالش های زیادی است، اما کاهش تنش های ژئوپولیتکی عملیاتی ساختن زمینه های همکاری و از بین بردن تقابل میان دو کشور، رقابت آنها را در سطح منطقه محتمل می کند.درهر صورت، در همکاری و رقابت میان کشورهای ایران و پاکستان در سطح منطقه عواملی مانند: مسائل مذهبی–ایدئولوژیکی، انرژی، ترانزیت و حمل ونقل، آب، دسترسی وارتباطات، ومسائل قومیتی نقش بارزی را بازی می کنند. به غیر از همکاری، توانایی و رقابت هریک از این دو کشور بستگی به پتانسیل های محیطی،  سیاست خارجی در قبال کشورهای قدرت مند منطقه ای وجهانی واستراتژی های خود کشورها دارد. و کشوری می تواند رقابت را ادامه دهد که توان لازم را برای تاثیر گذاری بر عوامل بالا داشته باشد. ژئوپولیتیک پاکستان در زمینه رقابت وهمکاری با جمهوری اسلامی ایران نقش اصلی را ایفا می کند. به طوری که به نظر می رسد هدف عمده ژئوپولیتیکی پاکستان، پروژه ارتباط با کشورهای فرا منطقه ای وجهانی از جمله ایالات متحده آمریکا برای تثبیت منافع وامنیت ملی خود باشد. در عین حال مهم ترین چالش برای جمهوری اسلامی ایران درتحولات ژئوپولیتیک منطقه، جایگاه پاکستان در اراده هژمونیک ایالات متحده آمریکا می باشد. به رغم اینکه پاکستان خود را کشور مسلمان و هم پیمان ایران در منطقه می داند، اما با نگاهی عمیق و موشکافانه به سیاست های اعمالی این کشور در قبال ایران، در می یابیم که وعده های این کشور مبنی برهمکاری با ایران، مبهم است. به عنوان مثال می توان از سعی این کشور، در استفاده ابزاری از پروژه خط لوله گاز ایران–  پاکستان– هند نام برد.در این راه است که همکاری بین دو کشور ایران و پاکستان به دلیل وجود بسیاری از مشکلات ساختاری فقط می تواند یک گام به جلو باشد، حال آنکه جهت ثبات این همکاری ها ی منطقه ای نیاز به برداشتن گام های بلندی است. عملیاتی کردن این همکاری­ها نیازمند دیپلماسی فعال دو کشور در زمینه مسائل سیاسی، امنیتی، اقتصادیو ایدئولوژیکی است. در پایان چنین به نظر می رسد که هرگاه دو کشور نتوانند همکاری لازم را با یکدیگر داشته باشند، عملا چالش های زیادی را متوجه یکدیگر خواهند ساخت.