نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار باستانشناسی دانشگاه مازندران

2 کارشناس ارشد باستانشناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

چکیده
     ایران و هند دارای مشترکات فرهنگی ـ هنری بسیاری می­باشند؛ این اشتراکات را می­توان نتیجه ارتباط گسترده و همزیستی تاریخی این دو تمدن بزرگ دانست. در این پژوهش سعی برآن است با تکیه بر نقوش و نشان‌های نمادین و اساطیری موجود در سنگ‌نگاره­ها و گچ بری‌های دوره­ی ساسانی و مقایسه­ی آنها با نقوش نمادین موجود در هنر هند، نقوش و نشان‌های نمادین و اساطیری مشترک در این دو تمدن بررسی و ارزیابی شود. نتایج حاصل از این پژوهش که بر اساس هدف از نوع تحقیقات بنیادی و بر اساس ماهیت از نوع تحقیقات تاریخی به شمار می­رود آشکارا نشان می­دهد: در غالب مفاهیم و بازنمایی­ها در هر دو تمدن، یک هدف مشترک دنبال می­شود و آن مبارزه در مقابل نیروهای شیطانی و اهریمنی است. نقوش و نشان‌های نمادین و اساطیری بکار رفته در ایران و هند را می­توان در ارتباطی تنگاتنگ با اعتقاد و مذهب آن روزگار دانست که تعدادی از آنها همانند گراز و شیر در کالبد خدایان و ایزدان تجلی یافته­اند.
 
 
 
 
 
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Investigation on motifs and common symbolical signs between Iran and India(According Sassanid reliefs and stuccos)

نویسندگان [English]

  • Seyyed Rasool Mousavi Haji 1
  • Hooshang Rostami 2

چکیده [English]

 
Dr. Seyyed Rasool Mousavi Haji
Associate Professor of Archaeology Dept,
University of Mazandaran
Hooshang Rostami
Master of Archaeology Dept,
University of Sistan and Baluchestan
 
 
Abstract
     Iran and India enjoy numerous numbers of common cultural-artistic factors that can be result of vast relations and historic symbiosis of the two civilizations. Here, it is attempted to investigate and evaluate common symbolic and mythical motifs, considering mythical motifs of Sassanid reliefs and stuccos while comparing to available motifs of Indian art.
    As fundamental research, present research historically indicatesthat the two civilizations follow same path in their concepts and manifestations that is battle against satanic forces. Iranian and Indian symbols and myths closely related to regional religion and beliefs where few manifested as gods and angles including boar, and lion.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: symbol
  • Art
  • Myth
  • Sassanid civilization
  • Indian civilization
1-    آموزگار، ژاله، تاریخ اساطیر ایران، چاپ دوم، تهران: انتشارات سمت، 1376.
2-    افروغ، محمد، نماد و نشانه شناسی در فرش ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات جمال هنر، 1389.
3-    ایزد پرست، زیبا، گیاه لوتوس تا اسلیمی و ختایی، مجله رهپویه هنر، دوره دوم، شماره اول، زمستان 1385.
4-  بارانی، محمد، خانی سومار، احسان، بررسی تطبیقی اسطوره آب در اساطیر ایران و هند، فصلنامه مطالعات شبه قاره، سال پنجم، شماره هفدهم، صص 7-26، زمستان 1392.
5-    بلخاری، حسن، تجلی لوتوس در آیین و هنر ایران و هند، کتاب ماه هنر، صص 26-34، مرداد و شهریور 1384.
6-    ________، اسرار مکنون یک گل، تهران: نشر حسن افرا، 1384.
7-    بهار، مهرداد، بُندهشن فرنبغ دادگی، چاپ دوم، تهران: انتشارات توس، 1380.
8-    بهار، مهرداد، ادیان آسیایی، تهران: انتشارات چشمه، 1375
9-    پرادا، ایدت، هنر ایران باستان (تمدن­های پیش از اسلام)، ترجمه یوسف مجید زاده، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 2537.
10- پور خالقی چترودی، مه دخت، درخت زندگی و ارزش فرهنگی و نمادین آن در باورها، مجله مطالعات ایرانی، سال اول، شماره یک، صص 89-126،زمستان 1380.
11-  پورداوود، ابراهیم، یسنا بخش دوم،به کوشش بهرام فره وشی، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 2536.
12- حسین آبادی، زهرا، بررسی پیوستگی نگاره­های درخت با باورهای اساطیری و مذهبی هند، فصلنامه مطالعات شبه قاره، سال ششم، شماره هجدهم، صص 29-48، بهار 1393.
13-  جابز، گرترود، سمبلها کتاب اول جانوران، ترجمه محمدرضا بقاپور، چاپ اول، تهران: چاپ جهان‌نما، 1370.
14- چهری، محمد اقبال، پژوهشی در گچ بری‌های ساسانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته باستان­شناسی، زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان، 1386.
15- خانمرادی، مژگان، گچ بری‌های قلعه یزدگرد: مضامین و فناوری و تأثیرات آن در گچ بری‌های ساسانی و اسلامی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته باستان­شناسی، تهران: دانشگاه تهران، 1385.
16- خزائی، محمد، نقش تزئینات هنر ساسانی در شکل­گیری هنر اسلامی ایران در سده­های پنجم هجری، فصلنامه نگره، شماره دو و سه، صص41-51، تابستان 1385.
17-  دوبوکور، مونیک، رمزهای زنده جان، ترجمه جلال ستاری، چاپ دوم، تهران: نشر مرکز، 1376.
18-  دوستخواه، جلیل، اوستا، جلد یک، چاپ اول، تهران: انتشارات مروارید، 1370.
19-  دیکسون کندی، مایک، دانشنامه اساطیر یونان و روم، ترجمه رقیه بهزادی، چاپ اول، تهران: انتشارات طهوری، 1385.
20-  ذکرگو، امیرحسین، اسرار اساطیر هند (خدایان ودایی)، تهران: نشر فکر روز، 1377.
21- رضائی نیا، عباس، بازتاب هنر، سیاست و مذهب ایرانی در سنگ‌نگاره صخره­ای دوران اشکانی و ساسانی، فصلنامه مطالعات ملی، سال نهم، شماره 4، صص21-44، 1387.
22-  رو، ژرژ، بین‌النهرین باستان، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، چاپ اول، تهران: نشر آبی، 1369.
23- رهبر، مهدی، کاوش­های باستان‌شناسی بندیان درگز، گزارش­های باستان‌شناسی (1)، چاپ اول، تهران: انتشارات میراث فرهنگی، 1376.
24- سامانیان، صمد، نقوش نمادین در بافته­های شرق دور (چین)، رساله دوره دکتری در رشته پژوهش هنر، تهران: دانشگاه تهران، 1383- 1384.
25-  سودآور، ابوالعلا، فره ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان، چاپ اول، هوستون ایالات‌متحده امریکا: چاپخانه تامسون، 2005- 1383.
26-  سید سجادی، سید منصور، هشت گفتار باستان شناسی و تاریخ بلوچستان، تهران: انتشارات هور، 1374.
27- شائیتش، یوردیس بالترو و پوپ، آرتور آپهام، گچ بری‌های ساسانی، (سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز)، ترجمه نوشین دخت نفیسی، جلد دوم: دوره ساسانی، زیر نظر آرتور آپهام پوپ و فیلیس اکرمن، ویرایش زیر نظر سیروس پرهام، چاپ اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1387.
28-  شمس، امیر، نگاهی به نشانه­ها و نمادها در ایران باستان، هنرهای تجسمی، شماره هشتم، صص 194-209، بهار 1379.
29-  شوالیه، ژان و گر بران، آلن، فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضایلی، جلد چهارم، چاپ اول، تهران: انتشارات جیحون، 1385.
30- عابد دوست، حسین و کاظم پور، زیبا، مفاهیم مرتبط با نماد شیر در ایران باستان تا دوره ساسانی، فصلنامه نگره، شماره هفت و هشت، صص97-111، پاییز و زمستان 1387.
31-  عفیفی، رحیم، اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته­های پهلوی، چاپ اول، تهران: انتشارات توس، تابستان 1374.
32-  غفاریان، زهرا، بررسی نمادهای دینی در حجاری­های هخامنشی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تهران، 1377.  
33- فربود، فریناز، پورجعفر، محمدرضا، بررسی منسوجات ایران در دوره ساسانی و روم شرقی (بیزانس)، نشریه هنرهای زیبا، شماره 31،صص 65-76، پاییز 1386.
34-  فضائلی، سودابه، فرهنگ غرایب، جلد اول، چاپ اول، تهران: نشر افکار، 1384.
35-  قائم‌مقامی، جهانگیر، شیر و نقش آن در معتقدات آریایی­ها، مجله بررسی­های تاریخی، شماره سه، سال دوم،صص 91-142 ، 1345.
36-  کرتیس، وستا سرخوش، اسطوره­های ایرانی، ترجمه عباس مخبر، تهران: انتشارات مرکز، 1381.
37-  کریستن سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، چاپ سوم، تهران: انتشارات ساحل و صدای معاصر، 1382.
38-  کوپر، جی. سی، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ملیحه کرباسیان، چاپ اول، تهران: نشر فرشاد، 1380.
39-  گریمال، پیر، فرهنگ اساطیر یونان و روم، جلد اول، ترجمه احمد بهمنش، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران، 1347.
40- گزیده­های زادسپرم، ترجمه محمدتقی راشدمحصل، چاپ اول، تهران: انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1366.
41-  گیرشمن، رومن، هنر ایران (در دوران پارت و ساسانی)، ترجمه بهرام فره وشی، چاپ اول، تهران: بنگاه نشر و ترجمه، 1350.
42-  ________، بیشاپور، جلد اول، ترجمه اصغر کریمی، چاپ اول، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور، 1379.
43-  لوکونین، ولادیمیر گ، ایران 2، ترجمه مسعود گلزاری و مهردخت وزیرپور کشمیری، چاپ اول، تهران: 1389.
44- مبینی، مهتاب، بررسی تطبیقی نقش شیر در اساطیر و هنر ایران و هند، مجله نقش مایه، شماره 6، صص 43-48،پاییز و زمستان 1389.
45- منصوری، الهام، بررسی سمبلها و اساطیر ایران از زمان هخامنشیان تا پایان ساسانیان و ارتباط آن با اساطیر هند،پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته نقاشی، تهران: دانشگاه الزهراء، 1381.
46- موسوی حاجی، سید رسول، پژوهشی در سنگ‌نگاره­های ساسانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته باستان­شناسی ، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، 1374.
47- ______________، تأملی در اثبات هویت واقعی و محتوای تاریخی نقش برجسته­های تاق بستان، نشریه هنرهای زیبا، شماره 35،صص85-92، پاییز 1387.
48-  مقدم، احمد، جستاری در مهر و ناهید، تهران: نشر هیرمند، 1380.
49-  موحدی، سیامک، فرّ و نماد آن در هنر ساسانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، 1381.
50-  مینوی خرد، ترجمه احمد تفصلی، چاپ دوم، تهران: انتشارات توس، 1364.
51-  وارنر، رکس، دانشنامه­ی اساطیر جهان، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور، چاپ اول، تهران: انتشارات اسطوره، 1386.
52-  ولی، عبدالوهاب، زن در اساطیر ایرانی، حیات اجتماعی زن در تاریخ ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1369.
53-  ویدن گرن،جگئو، دین­های ایرانی،جترجمه منوچهر فرهنگ، تهران: آگاهان ایده، 1377.
54-  هال، جمیز، فرهنگ نگاره­ای نمادها در شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، چاپ اول، تهران: نشر فرهنگ معاصر، 1380.
55- هرتسفلد،جارنست، ایران در شرق باستان، ترجمه همایون صنعتیجزاده،تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دانشگاه شهید باهنر کرمان، 1381.
56-  هرمان، جرجینا، تجدید هنر و تمدن در ایران باستان، ترجمه مهرداد وحدتی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1373.
57-  هینس، والتر، دنیای گمشده عیلام، ترجمه فیروز فیروزنیا، چاپ اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1371.
58-  ______،یافته­های تازه از ایران باستان، ترجمه پرویز رجبی،تهران: ققنوس، 1385.
59-  Allchin, B and F.R Allchin, The Rise of Civilization in India and Pakistan, Cambridge, Cambridge University Press, 1993.
60-  Azarnoush, Massoud,The Sasanian Manor House at Hajiabad, Iran, Monography di Mesopotamia III (Florence, fierenze, case Editrice Letter,1994).
61-  Azarnoush, Massoud, Excavation at Hajiabad, First PriliminaryReport,Iranica Antiqua, Vol XVIII, 1983.
62-  Chakrabarti, D. K, TheArcheaology of Ancient Indian Cities, Oxford University Press, 1995.
63-  De Cardi, B, Excavation at Bampour, S. E. Iran,  A Brief Report. Iran VI: 1968.
64-  Flandin, E and P, Cost, Voyge en Perse, 2. Vols, Paris,1854.
65-  Keall, E.J.Qaleh-IYazdigird: The Question of its date, Iran(Journal of the British Institute of Persian Studies),Vol XV, 1977.