پیروزی بهرام دوم بر شاه سکستان هند تا کرانه های دریا (با استناد به یک نقش برجسته ی ساسانی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

   از دوره ی ساسانی تاکنون 33 نقش برجسته در مناطق مختلف ایران: سلماس، شهر ری، تاق بستان، برم دلک، بیشاپور، تنگ قندیل، سرمشهد، فیروزآباد، گویوم، دارابگرد، نقش بهرام، نقش رجب و نقش رستم و نیز یک نقش برجسته در شمال افغانستان، در محلی موسوم به «رگ ­بی­بی» واقع در ده کیلومتری جنوب شهر پل خُمری (Khomri) شناسایی شده و از سوی کاشفان و محققان داخلی و خارجی به طرق گوناگون مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته­اند.
  نقش برجسته ی مورد بحث در این نوشتار که در 23 کیلومتری غرب شهرستان کازرون و بر سینه­ی صخره­ی سمت راست تنگ چوگان بیشاپور حجاری شده است، یکی از پر بحث­ترین و جنجالی­ترین نقش برجسته­های ساسانی است که متأسفانه علی­رغم مطالعات و تحقیقاتی که تاکنون در مورد آن انجام گرفته، تعلق و هویت واقعی آن هنوز به طور دقیق روشن نشده و محتوای تاریخی آن نیز هم­چنان در پرده­ای از ابهام باقی مانده است.
    در این مقاله، ضمن آوردن نظرات محققان مختلف پیرامون شخصیت اصلی و محتوای تاریخی نقش برجسته ی مذکور و نقد و بررسی هر یک از آن نظرات، سعی    می شود تا با استناد به شواهد باستان شناختی و قراین تاریخی ثابت شود که نقش برجسته مورد بحث متعلق و مربوط به دوران بهرام دوم (293 - 276 م.) پنجمین پادشاه ساسانی است و محتوای تاریخی آن نیز مبین پیروزی بهرام دوم بر هرمزد «شاه سکستان، هند تا کرانه­های دریا» است که به سال 283 میلادی به وقوع پیوسته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Victory of Bahram II over the King of Sakestan, India to the Sea Shores based on a Sassanidُ Bas Relief

نویسنده [English]

  • - -
-
چکیده [English]

Since Sassanid era there have been 33 bas reliefs in various parts of Iran including, Salmas, Shahr-e Rey, Taq-e Bostan, Barm-e Delak, Bishapur, Tang-e Qandil, Sar Mashhad, Firuz Abad, Guyum, Darabgerd, Naghsh-e Bahram, Naghsh-e Rajab, Naghsh-e Rostam, and another one in the north of Afghanistan at the "Rag-e Bibi", which is located 10km south of Pol-e Khomri city. These have been studied carefully in various ways by both Iranian and foreign scholars.
The bas relief which we have studied in this paper is one of the most sparring matters of the Sassanidُs bas reliefs. Despite the conducted studies on the issue, unfortunately neither its identity is clear nor its historical contents.
In this article we have referred to the various ideas about the original personality of the afore-mentioned bas relief, its historical contents, and have criticized and analyzed each of them. Based on archaeological evidences and historical sources, we have tried to prove that this bas relief belongs to Bahram II (276- 293 A. D), the fifth king of Sassanid dynasty. The historical contents of this bas relief show the victory of Bahram II over Hormozd "the king ofSakestan,Indiato the shore of the Sea" that happened in 283 A. D.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sassanid
  • Sakanshah
  • Bas relief
  • Tang-e Chogan
  • India to the shore of the sea
1- آذرنوش، مسعود (1386) دو یادگار از یک دوره درخشان تاریخ ایرانشهر، دو فصلنامه باستان پژوهشی، دوره جدید، سال دوم، شماره 4، تهران: 81 - 64.

2-     ابن­اثیر، الکامل (1349) اخبار ایران از الکامل ابن­اثیر، ترجمه ی محمد ابراهیم باستانی پاریزی، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

3-     ابن بلخی(1363)فارسنامه، به تصحیح گای لسترنج، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

4-     بلاذری، احمدبن یحیی (1346) فتوح البلدان، ترجمه ی آذرتاش آذرنوش، چاپ اول، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

5-     خورنی، موسی (1338) تاریخ ارمنستان، ترجمه ی ابراهیم دهقان، چاپ اول،  تهران: انتشارات فروردین.

6-     زرین کوب، عبدالحسین و زرین کوب، روزبه (1386) تاریخ ایران باستان (4)، تاریخ سیاسی ساسانیان، تهران: سمت.

7-     سرفراز، علی اکبر (1350) راهنمای آثار باستانی بیشاپور، چاپ اول، شیراز: چاپخانه مصطفوی.

8-     ----------- (137) نقش برجسته­هایی که دوباره ظاهر شده­اند، ویژه­نامه کنگره باستان شناسی بیشاپور، تهران: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، صص  37- 33.

9-     صراف، محمد رحیم (1372) نقوش برجسته ایلام، چاپ اول، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.

10-  طبری، محمد جریر (1362) تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، جلد اول و دوم، چاپ دوم، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

11-  کاسب، عزیزالله (1368) منحنی قدرت در تاریخ ایران، چاپ اول، تهران: انتشارت تابش.

12-  کرزن، جرج. ن (1362) ایران و قضیه ایران، ترجمه غ. وحید مازندرانی، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

13-  کریستین­سن، آرتور (1367) ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، چاپ پنجم، تهران: انتشارات امیر کبیر

14-  گریشمن، رمان (1370) هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، ترجمه بهرام فره­وشی،  چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

15-  لوکونین، ولادیمیر گریگوریویچ (1384) تمدن ایران ساسانی، ترجمه عنایت الله رضا، چاپ چهارم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

16-  مسعودی، ابوالحسن (1365) التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

17-  مصطفوی، سید محمد تقی (1343) نقوش ساسانی در فارس، نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان، دوره اول، سال اول، شماره 3، تهران: 37ـ 29.

18-  موسوی حاجی، سید رسول (1374) پژوهشی در نقش برجسته­های ساسانی، پایان نامه کارشناسی ارشد باستان شناسی، تهران: دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس.

19-  موسوی حاجی، سید رسول و مهرآفرین، رضا (1388) جستاری در جغرافیای تاریخی سیستان،چاپ اول، زاهدان :اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری­ استان سیستان و بلوچستان.

20-  هرتسفلد، ارنست (1354) تاریخ ایران بر بنیاد باستان­شناسی، ترجمه علی اصغر حکمت، چاپ اول، تهران: انتشارات انجمن ملی آثار ایران

21-  هرتسفلد، ارنست (1381) ایران در شرق باستان، ترجمه همایون صنعتی­زاده، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دانشگاه شهید باهنر کرمان.

22-  یعقوبی، ابن واضح (1362) تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، جلد دوم، چاپ سوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی

23- Hertzfeld, E., (1924), "Paikuli, The Monument and Inscription on the Early History of Sasanian Empire, Vol. III, Berlin

24- Kettenbofen, E., (1982), "Die romisch- persischen Kriege Des 3. Jahrhunderts n. Chr nach der Inschrif Sahpuhr I. an der Kaُ be- ye Zartost (SkZ)", Beiheft Zum Tubingen Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, 55 (Wiesbaden, Ludwig Reichert)

25- Noldeke, Th., (1879), "Geschichte der Prser and Araber Zur Zeit der Sasaniden", Leiden, Brill.

26- Noldeke, Th., (1887), "Aufsatze zur Persischen Geschichte", Leipzig