تأملی در مفهوم فنا در اندیشه بیدل و مولانا و تفاوت آن با فنا در عرفان هندی(بودایی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم

10.22111/jsr.2021.30808.1976

چکیده

فنا از مسائل مهم در نظام فکری مولوی است، او به شیوه تمثیل،که از قرآن آموخته است، با آوردن تمثیل‌های فراوان فنا را بیان می‌کند و فنا را استحاله نفس دانی به نفس عالی می‌داند. بیدل گاه با آوردن واژه« فنا» در قافیه بر اهمیت آن تاکید می‌کند. مولانا با تمثیل و بیدل با تشبیهاتی مانند «خواب فنا»، «گرداب فنا»، «محراب فنا»و«رسن تاب فنا» جایگاه فنا را بیان می‌کند. در نظر اوسالکی که به فنا رسیده ضرورتی ندارد تا از وارستگی لاف زند. در اشعار بیدل مضمون «فنا» کاربرد گسترده‌ای دارد. مولانا درمثنوی حدود 89 بار فنا را به‌کاربرده‌ و بیدل دراشعارش حدود 101بار به این مفهوم عرفانی اشاره کرده است. مولانا نماینده تصوف خراسان وبیدل نماینده سبک هندی و پرورش یافته هند و آگاه به عرفان بودایی، گرچه در شیوه بیان متفاوتند اما در بسیاری از موضوعات عرفانی تشابه دارند که در این نوشتار با روش توصیفی و تحلیلی به دنبال پاسخ به این پرسش هستیم، دیدگاه بیدل و مولانا درمورد مقام عرفانی فنا چیست، وجوه اشتراک و افتراق فنای اسلامی با فنا در عرفان هندی کدامند؟ بیدل دهلوی با آن که در بستر عرفان بودایی بالیده ولی عرفان او رنگ و بوی اسلامی خود را حفظ کرده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

fana va nirvana dar molana va bidel

نویسندگان [English]

  • zeinab panah 1
  • mohammad foladi 2
1 Doctor of Persian Language and Literature, Qom University
2 Professor, Department of Persian Language and Literature, Qom University
چکیده [English]

Abstract
Fana (annihilation) is considered as one of the fundamental doctrines in Islamic mysticism. Through spiritual journey, the mystic is released from any kind of delusive entity, achieves infinite truth, and finally annihilates in it. In Indian mysticism, the term “nirvana” is used instead of “Fana, nirvana is the state of Fana which takes the seeker out of the realm of universe and its goal is annihilation, vanishing, and quietude. Mawlana and Bidel as the representative of Indian style have much in common in many mystical fields. Bidel’s poetry book is as a dictionary of mystical terms although in Indian mysticism, mystical words are a little different from those in Islamic mysticism. On the other hand, nirvana in Indian religion is similar to Fana in Islamic tradition and Bidel has applied Fana in its Islamic concept and not as Indian nirvana. According to this comparative study conducted on the concept of Fana and nirvana in the doctrine of Mawalan and Bidel, it seems that Bidel like Mawlana has an Islamic view to Fana, and it is even claimed that nirvana as an Indian ritual in which there is no concept of God.
Keywords: Mawlana, Bidel, Fana ،Nirvana

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Mawlana
  • Bidel
  • Fana
  • Nirvana