نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان (نویسنده مسئول)

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستانوبلوچستان

3 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان

4 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

حسن‌الدین احمد از قرآن‌پژوهان بنام شبه‌قاره است. وی در فصل سوم کتاب «رویکردی نو به مطالعۀ قرآن»، به تبیین تعابیر قرآنی پرداخته است. رویکرد ایشان نسبت‌به تبیین تعابیر، موجز و بدیع است. شناخت روش تبیین معانی تعابیر، در تفسیرِ دقیق و صحیح آیات قرآن نقش بسزایی دارد؛ بنابراین بررسی و تحلیل مبانی و روش حسن‌الدین احمد در تبیین تعابیر قرآنی ضروری است. سؤال اصلی در این پژوهش این است که دیدگاه حسن‌الدین احمد به‌ویژه در مورد تعبیر قرآنی « فارالتنّور» چه اشکالاتی دارد؟ در این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی تعبیر «فارالتنّور» در نظر حسن‌الدین احمد مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. انتخاب تعبیر «فارالتنّور» ازآن‌روست که دارای تنوع اختلاف‌نظر مفسران است. ازآنجاکه تبیین حسن‌الدین احمد از منظر مبنا، روش و مأخذشناسی، اطلاعات کاملی به دست نمی‌دهد، ابتدا نظر لغویان و مفسران و سپس نظر وی بیان‌ شده است؛ تا کاستی‌های روش‌شناختی و مأخذشناسی‌اش روشن شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که عدم‌تبیین مبانی و همچنین فقر روشی و عدم‌یادکرد از منابع تحقیق، اشکالات اساسی حسن‌الدین احمد در تبیین معنای «فارالتنّور» است و همین سبب شده است تا رویکرد وی با وجود ادعای وی بر بدیع‌بودن، غیرروشمند و ذوقی بنماید.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Critique of Hassan al-Din Ahmad's commentary on the Qur'anic interpretation of "Far Al-tannur

نویسندگان [English]

  • hadi zeini malekabad 1
  • hosain khakpour 2
  • maleha torabpour 3
  • seyedmohammad hoseyn Mosavi 4

1 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Sistan and Baluchestan

2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Sistan and Baluchestan University

3 Master student of Quran and Hadith Sciences, Sistan and Baluchestan University

4 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Sistan and Baluchestan University

چکیده [English]

 

Introduction

In the early days of Islam because of the presence of the Prophet (pbuh) and his companions, the Qur'anic words and idioms were not very ambiguous and complex. The earliest books of Gharib Al-Quran were compiled in the second century AH. (Sezgin, 1992, vol. 1 p. 29) The emergence of these works shows that the passing of time, the change of geographical conditions in the field of Islam, as well as the loss of many companions and subordinates who were aware of the meanings of words are important factors in people's ignorance of the meanings of words in later periods. Therefore, some Qur'anic words become ambiguous over time and need to be explained; Abu Ubaydah (d. 210 AH) is the first well-known scholar to consider the fulfillment of this need as the most important motive for compiling the “Permissible Quran”. (Abu Ubaydah, Bita, 8-9) However, interpreters and thinkers have explained the Qur'anic words over time but Hasanuddin Ahmed's special explanation of Qur'anic terms and idioms has made his work worthy of study and analysis.
A case study of the idiom of “Far Al-Tannur” has been reviewed in this article with emphasis on Hasanuddin Ahmed's point of view in the book "A New Approach to the Study of the Quran".  Hasanuddin Ahmed (1924-2019) is a lesser-known Quran scholar of the Indian subcontinent. Before the age of 50, he has introduced Urdu language and literature in his works and then his scientific activity in the field of language and literature, has been generally devoted to the Qur'an and history.
Hasanuddin Ahmed in addition to the aforementioned book, has works on the basis of which it is possible to discover his methodology in approach to the Qur'an. The works have been published in two titles “A Brief History of Islam” in 593 pages in 2006 and “A Concise History of Islam Essays on the Religio Political History of Islam in 472 pages in 2007. These last two works show that there is an extra-textual (historical-sociological) approach to his Qur'anic works. The critique of this view in the present study also clarifies the dependence of the explanation of the Qur'an on the historical-sociological atmosphere of the Arabic literary. However, Hasanuddin does not mention these influences himself.
 
 

Research methodology

The present study was performed by descriptive-analytic method. To answer the questions of this research, first the constitutive components of the idiom was explained from the perspective of dictionaries. Then, a brief explanation of the meaning of the word in the Sami languages ​​and after that interpreters’ view were considered and evaluated. At the end, Hasanuddin Ahmed's commentary on the idiom of “Far Al-Tannur” has been explained and examined.
 
 

Discussion

A methodical understanding of Qur'anic concepts is necessary in order to critique Hasanuddin Ahmed's view in explaining “Far Al-Tannur”. “Far Al-Tannur” is consisted of the words “Far” and “Tannur”. There is a little disagreement among philologists about the meaning of “Far”, and it means to boil and gush with a small difference among them. (Khalil bin Ahmad, 1988, vol. 8 p. 279; Ibn Manzur, vol. 5 p. 67), “Tannur” also despite its figurative meaning, usually means a place to bake bread (Khalil bin Ahmad, 1988, vol. 3 p. 154; Sahib bin Abbad, 1993, vol. 8 p. 353; Tha'alabi, 2001, p. 208; Zamakhshari, 1998, p. 96) and it is a common word in Farsi and Arabic language (Suyuti, 1993, vol. 1 p. 120) And even known as a loaned-word (word loan) from the Sami languages (Mashkour, 1978, vol. 1 p. 107) and even before that (Jeffery, 2007, P 94-95). The disagreement between interpreters’ views is based on the different figurative and real meanings of “Tannur” as well as idiomatic meaning of “Far Al-Tannur”. Relying on some narrations, the first group of interpreters have carried “Tannur” on the real meaning as a place to bake bread (for example: Fara, vol. 2 p. 14; Tabari, 1999, vol. 15 p. 317-322; Zamakhshari, 2010, vol. 17 p. 346; Tabatabai, 2011, vol. 10 p. 337) which is distorted despite the anxiety of the narrations as well as the linguistic critique carried out by some interpreter and Qur'an scholar.
The second group of interpreters have taken the figurative meaning of “Tannur” that means the earth's surface (Fakhr Razi, 1999, vol. 17 p. 346; Ibn Ashur, 2001, vol. 12 p. 70; Ma’refat, 2000, vol. 2 p. 168) high place (Ibn Jawzi, 2001, vol. 2 p. 372; Fakhr Razi, 1999, vol. 17 p. 346) dawn (Seyyed Morteza, Bita, vol. 2 p. 170;tabresi, 1372,vol 5, p274; Qurtubi, 1985, vol. 9 p. 33) and the place where water collects in the ship (Seyyed Morteza, 2010, vol. 2 p. 436; Qurtubi, 1985, vol. 9 p. 33) which is critical and rejected.
The third group of commentators has interpreted “Far Al-Tannur” as a term by referring to the background of terminological interpretations such as “Hami Ul-Watees” and some of them have considered “Far Al-Tannur” as an allusion to God’s wrath (Tabatabai, 2011, vol. 10 p. 337; Makarem Shirazi, 1992, vol. 9 p. 97) and a group has interpreted that to raise the bar (to increase water of flood) (Fakhr Razi, 1999, vol. 17 p. 346; Ibn Ashur, 2001, vol. 12 p. 70). Among these, the meaning of God's wrath due to the precedence of the figurative meaning over the real has been rejected by some (Seyyed Morteza, Bita, vol. 2 p. 170; tabresi, 1372,vol 5, p274; Fakhr Razi, 1999, vol. 17 p. 346); but the idiomatic meaning of increasing flood has enough support in the field of ancient Quranic linguistics, in other words it is based on the conversational principles of the Arabic language as well as it is reasonable from the point of view of historical methodology; thus the authors’ opinion in this article is in line with Ibn Ashur’s one.
Hasanuddin Ahmed's opinion is in line with the authors' preferred opinion; and it increases understanding the Qur'an based on understanding its terms but it is not based on lexical review of commentators' views and evaluations. Therefore, in this sense, it is a kind of mental perception which made by the author. What Hasanuddin Ahmed refers to as a new approach can be found in the evaluation of the views of the predecessors as mentioned before. Therefore, Hasanuddin Ahmed’s view is distorted due to the lack of a specific basis in explaining the terms, the lack of the research method and not paying attention to the source. Hasanuddin Ahmed's explanation and analysis of Qur'anic idioms are among the historical-linguistic methods. Lack of attention to research methods puts the researcher on the path in which he votes with himself and makes methodical reading of Qur'anic idioms a personal reading.
 

Conclusion

However Hasanuddin Ahmed's explanation of “Far Al-Tannur” is not literal and it is consistent with some of interpreters’ view; but it is criticizable from the aspect of base, method and source; Hasanuddin Ahmed does not represent any clear base to define his reason of choosing “Far Al-Tannur” meaning; he also does not render any specific method from the methodological point of view and his work has become such a dictionary of terms because of explanation of “Far Al-Tannur” and the other idioms. The author is silent on the phenomenon of perception in research and he does not refer to the works of the interpreters who have dealt with this meaning as well as discussed in this article from the source point of view.
“Fawr” in “Far Al-Tannur” in terms of methodology, literally means the eruption and boiling that is attributed to smoke and fire and it metaphorically is also attributed to wrath. “Tannur” also based on dictionaries as well as Sami languages culture, in spite of disagreement in the end literally means an oven. Commentators' opinions on “Far Al-Tannur” vary according to the real and figurative meaning of “Tannur”. First, the real meaning of “Tannur” which is based on narrations and leads to the literal translation of “Far Al-Tannur”. This interpretation of the commentators is rejected because it is based on anxious narrations. Second, the figurative meaning of “Tannur” that refers to 4 meanings; the first figurative meaning is “earth's surface” that does not have enough evidence to accept and is rejected. The second one is "high and lofty place" which is not a common and well-known meaning and is more tasteful and rejected. The third one is "dawn of dawn" which has no proper form in terms of morphology and structure of the word and is based on the heart of the Qur'an. The fourth figurative meaning, "the place where water collects" is based on the same narrations that were mentioned in the first sense and is rejected due to the anxiety of the narrations. Third, an idiomic meaning that is not based on the singular meaning of the words “Far Al-Tannur”, and according to the verb of “Far” to God or water, respectively, means the end of divine wrath and also the highest level of water. According to the principles of Arabic dialogue, the historical-sociological methods and other evidences, “Far Al-Tannur” as an idiom means "reaching the highest level of water" that is intended by the authors, and Hasanuddin Ahmed's explanation lacks this methodical study.
 
 
References:
The Noble Qur’an

Abu Ubaydah. Mu'ammar bin Muthanna. Permissible Quran. Inquiry: Fouad Sezgin. Cairo: Al-Khanji School.
Seyyed Mostafa. Review of the book “A New Approach to the Study of the Quran”. The Quarterly Journal of Quranic Studies. No 23. Autumn 2015.
Mahmoud bin Abdullah. The Spirit of Meaning. Inquiry: Ali Abd al-Bari Atiyah. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Alamiya. 1994.
Muhammed bin Masoud. Al-Tafsir. Tehran: Maktab al-Alamiya al-Islamiya. 2002.
Abdullah bin Muhammad. Al-Ma'a Book. Inquiry: Muhammad Mahdi Isfahani. Tehran: Iran University of Medical Sciences, Institute of Medical History Studies. 1999.
Abdul Qadir bin Omar. The treasures of literature and the lips of the lips of the Arabic language. Inquiry: Muhammad Nabil Tarifi. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Alamiya. 1997.
Hashem bin Suleiman. Al-Burhan in the Interpretation of the Qur'an. Qom: Al-Ba'ath Foundation. 1994.
Hussein bin Mas'ud. Ma'alim al-Tanzil. Inquiry: Abdul Razzaq Al-Mahdi. Beirut: Dar Al-Ihya Al-Tarath Al-Arabi. 1999.
Fakhr Razi. Muhammad bin Umar. Al-Tafsir Al-Kabir. Beirut: Dar Al-Ihya Al-Tarath Al-Arabi. 1999.
Yahya bin Ziad. The meanings of the Qur'an. Muhammad Ali Najjar & Ahmad Yousef Nejati. Cairo: The divine image of the public in the book. 1980.
Ahmad bin Muhammad. Al-Masbah Al-Munir. Qom: Al-Hijra Institute. 1993.
Feyz Kashani. Muhammad bin Shah Morteza. Tafsir Al-Safi. Tehran: Al-Sadr School. 1994.
Hasanuddin Ahmed. A new approach to the study of the Quran. Goodwordbooks. New delhi. 2008
Ibn Ashur. Muhammad Tahir. Tafsir al-Tahrir wa al-Tanwir. Beirut: Institute of Arab History. 1999.
Ibn Atheer Jazari. Mubarak Bin Muhammad. The end in Gharib Al-Hadith and Al-Athar. Inquiry: Mahmoud Muhammad Tanahi. Qom: Ismaili Foundation for Printing. 1988.
Ibn Atiyah. Abd al-Haq bin Ghalib. Al-Muharram Al-Wajiz in Tafsir Al-Kitab Al-Aziz. Inquiry: Abd al-Salam Abd al-Shafi Mohammad. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Alamiya. 2001.
ibn Fars. Ahmad. The dictionary of Muqayis al-Laghah. Inquiry: Abd al-Salam Muhammad Harun. Qom: Islamic School Publishing Center. 1983.
Ibn Jawzi. Abd al-Rahman bin Ali. Zad Al-Masir Fi Alam Al-Tafsir. Inquiry: Abd al-Razzaq al-Mahdi. Beirut: Arab Book House. 2001.
Ibn Manzur. Muhammad bin Makram. The Arabic language. Inquiry: Jamal al-Din Mir Damadi. Beirut: Dar al-Fikr. 1993.
Arthur. The foreign vocabulary of the Quran. Brill. Leiden. 2007.
Hussein. A criticism to the view point of Hassan Al-Din-Ahmad about the symbol. The Quarterly Journal of Subcontinent Researches. No 35. Autumn & Winter. 2018.
Khalil bin Ahmad. Al-Ain. Inquiry: Mehdi Makhzoumi & Ibrahim Samarai. Qom: Al-Hijra Institute. 1988.
Abdul Karim. Interpretation of the Qur'an by the Qur'an. Beirut: Dar Al-Fikr Al-Arabi. 2003.
Kordi tudzili. Seyyed abd al-Qani. Translation and Critique on the book A New Approach to the Study of the Quran (chapter 1 & 2). MA Thesis of Sistan and Baluchestan University. May 2015.
Ma’refat. Muhammad Hadi. Interpretation and commentators. Qom: Al-Tamhid Publishing Cultural Institute. 2000.
Muhammad Baqir. Bihar al-Anwar. Beirut: Dar Al-Ihya Al-Tarath Al-Arabi. 1983.
Makarem Shirazi. Nasser. Sample interpretation. Tehran: Dar Al-Kitab Al-Islamiya. 2001.
Muhammad Javad. Arabic comparative culture with Sami and Iranian languages. Tehran: Iranian Culture Foundation. 1978.
Ahmad. Research Methodology. Tehran: Imam Sadeq (AS) University. 2017.
Muhammad bin Ahmad. Al-Jame’ for the rules of the Qur'an. Tehran: Nasser Khosrow. 1985.
Sahib bin Abbad. The ocean in the language. Inquiry: Muhammad Hassan Al-Yaseen. Beirut: World of the Book. 1993.
Seyyed Morteza. Ali bin Hussein. Al-Amali. Correction: Muhammad Abulfazl Ibrahim. Cairo: Dar Al-Fikr Al-Arabi. 1998.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ. Nafa'is al-Ta’wil. Beirut: Scientific Foundation for Publications.
Seyyed Qutb. In the clarity of the Qur'an. Beirut: The lighthouse. 1987.
Fouad. History of Arab Heritage. Translation: Mahmoud Fahmi Hejazi. Qom: Ayatollah Mar’ashi Najafi Public Library. 1992.
Jalal al-Din. Al- Mizhar. Inquiry: Fouad Ali Mansour. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Alamiya. 1997.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ. Al-Durr Al-Manthur. Beirut: Dar al-Fikr. 1993.
Abu Ja`far. Jami’ al-bayan. Inquiry: Ahmed Muhammad Shakir. Beirut: the Foundation of the message. 1999.
Muhammad Hussein. Al-Mizan. Translation: Muhammad Baqir Mousavi Hamedani. Qom: Islamic Publications Office affiliated to the Qom Seminary Teachers Association. 2011.
Fakhr al-Din bin Muhammad. Bahrain Assembly. Inquiry: Ahmad Husseini Ashkevari. Tehran: Mortazavi. 1996.
Tha'alabi. Abu Mansour. Jurisprudential jurisprudence and Arabic head. Inquiry: Abdul Razzaq Al-Mahdi. Beirut: Dar Al-Ihya Al-Tarath Al-Arabi. 2001.
Muhammad bin Hassan. Al-Tibyan fi Tafsir al-Quran. Correction: Ahmad Habib Ameli. Beirut: Dar Al-Ihya Al-Tarath Al-Arabi.
Hassan bin Masoud. Poison poisoning in proverbs and wisdom. Morocco: Dar al-Bayda. 1981.
Muhammad bin Muhammad. The crown of the bride. Inquiry: Ali Shiri. Beirut: Dar Al-Fikr. 1993.
Jarallah. Al-Fayiq Fi Gharib Al-Hadith And Al-Athar. Inquiry: Ali Muhammad al- Bajawi & Muhammad Abu al-Fadl Ibrahim. Beirut: Dar Al-Ma’refah
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ. Kashaf's interpretation Discovery of the truths of Al-Tanzil. Ansari. Massoud. Phoenix. 2010.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ. The basis of rhetoric. Inquiry: Muhammad Basil Ayoun Al-Soud. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Alamiya. 1998.

 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hassan Al-Din Ahmad
  • Interpretation
  • Far-al-tannour
  • method
  • criticism
  1. قرآن
  2. آلوسی، محمود بن عبدالله، روحالمعانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415.
  3. ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، تحقیق محمود محمد طناحى، قم: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان‏، 1367.
  4. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، زادالمسیر فی علم التفسیر، تحقیق عبدالرزاق المهدی، بیروت: دارالکتاب العربی، 1422.
  5. ابن‏عادل، عمر بن على‏، اللباب فى علوم الکتاب‏، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و دیگران، بیروت، 1419.
  6. ابن‏عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی‏، 1420.
  7. ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحررالوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1422.
  8. ابن‌فارس، أحمد‏، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الاعلام الاسلامی‏، 1404.
  9. ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب‏، تحقیق جمال‌الدین میردامادى، بیروت: دارالفکر، 1414.
  10. أبوعبیده، معمربن مثنی، مجازالقرآن، تحقیق: فؤاد سزگین، قاهره: مکتبه الخانجی، [بی‌تا].
  11. احمدزاده، سید مصطفی، نقد کتاب «رویکردی نو به مطالعۀ قرآن»، فصلنامۀ مطالعات قرآنی، دورۀ 6، شمارۀ 23، صص 23-40، انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی: پاییز 1394.
  12. أزدى، عبدالله بن محمد، کتاب الماء، تحقیق محمدمهدی اصفهانی، تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1378.
  13. بحرانى، هاشم بن سلیمان‏، البرهان فی تفسیر القرآن‏، قم: موسسة البعثة، 1415.
  14. بغدادی، عبدالقادر بن عمر، خزانة الأدب و لب لباب لسان العرب، تحقیق محمد نبیل طریف، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418.
  15. بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، تحقیق عبدالرزاق المهدی، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، 1420.
  16. پاکتچی، احمد، روش تحقیق، تهران: دانشگاه امام صادق(ع)، 1396.
  17. ثعالبی، أبومنصور، فقه‌اللغة و سرالعربیة، تحقیق عبدالرزاق المهدی، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، 1422.
  18. خاکپور، حسین، نقد دیدگاه حسن‌الدین احمد پیرامون نماد، فصلنامۀ مطالعات شبه‌قاره، دورۀ 10، شمارۀ 35، دانشگاه سیستان و بلوچستان: پاییز و زمستان 1397.
  19. خطیب، عبدالکریم‏، التفسیر القرآنى للقرآن‏، بیروت: دارالفکرالعربی، 1424.
  20. خلیل‌بن‌احمد، العین، تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم: مؤسسه دارالهجره، 1409.
  21. زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر، 1414.
  22. زمخشری، جارالله، أساس البلاغة، تحقیق محمد باسل عیون السود، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1419.
  23. ــــــــــــــــ ، ‏الفائق فی غریب الحدیث والأثر، تحقیق علی محمد البجاوی -محمد أبوالفضل إبراهیم، بیروت: دارالمعرفة، [بی‌تا].
  24. ــــــــــــــــ ، تفسیر الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، انصاری، مسعود، ققنوس، 1389.
  25. سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ترجمۀ محمود فهمی حجازی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1412.
  26. سید قطب، فی ظلال القرآن، بیروت: دارالشروق، 1408.
  27. سید مرتضی، علی بن‌حسین، الأمالی، تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دارالفکر العربی، 1998.
  28. ــــــــــــــــــــــــــ ، تفسیر الشریف المرتضى المسمى ب: نفائس التأویل‏، تصحیح مجتبی احمد موسوى، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، 1431.
  29. ـــــــــــــــــــــــــــ ، نفائس التأویل، بیروت: موسسة الاعلمی، [بی‌تا].
  30. سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور، بیروت، دار الفکر، 1414.
  31. ــــــــــــــــــ ، المزهر، تحقیق فؤاد علی منصور، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1418.
  32. صاحب بن عباد، المحیط فی اللغة، تحقیق محمدحسن آل‌یاسین، بیروت: عالم الکتاب‏، 1414.
  33. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمۀ محمدباقر موسوی همدانی، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم، 1390.
  34. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن‏،‏ تصحیح هاشم رسولی، تهران: ناصر خسرو، 1372.
  35. طبری، أبوجعفر، جامع‌البیان، تحقیق أحمد محمد شاکر، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1420.
  36. طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تحقیق احمد حسینی اشکوری، تهران: مرتضوی، 1375.
  37. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب عاملی، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، [بی‌تا].
  38. عیاشی، محمدبن مسعود، التفسیر، تهران: مکتبۀ العلمیۀ الاسلامیۀ، 1381.
  39. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420.
  40. فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، تحقیق محمد علی نجار و احمد یوسف نجاتی، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1980.
  41. فلبر، هلموت، مبانی اصطلاح‌شناسی، ترجمه محسن عزیزی، تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1383.
  42. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تهران: مکتبۀ الصدر، 1373.
  43. فیومى، أحمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، موسسه دارالهجرة، 1414.
  44. قرشى بنابى، على‏اکبر، تفسیر احسن الحدیث‏، تهران، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر، 1375.
  45. قرطبى، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن‏، تهران، ناصرخسرو، 1364.
  46. کردی تودزیلی، سیدعبدالغنی، ترجمه و نقد کتاب رویکردی نو به مطالعۀ قرآن (فصل اول و دوم)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه سیستان و بلوچستان، اردیبهشت 1394.
  47. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 1403.
  48. مشکور، محمدجواد، فرهنگتطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1357.
  49. معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، قم: مؤسسۀ فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1379.
  50. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیۀ، 1380.
  51. میر، مستنصر، حسین عبدالرئوف، مطالعۀ قرآن به منزلۀ اثر ادبی (رویکردهای زبانی- سبک‌شناختی)، تهران: انتشارات نیلوفر، 1396.
  52. هاوتینگ، جرالد، رهیافت‌هایی به قرآن، به کوشش و ویرایش مهرداد عباسی، تهران: انتشارات حکمت، 1389.
  53. یوسی، حسن بن مسعود، زهرالأکم فی الأمثال و الحکم، مغرب: دارالبیضاء، 1401.
  54. Jeffery, Arthur, The foreign vocabulary of the Quran, Brill, Leiden, 2007.

Hasanuddin Ahmad, A new approach in the study of the Quran, goodwordbooks