نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیارگروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، مشهد، ایران.

چکیده

نام‌شناسی در آغاز به عنوان یک دانش درزمانی، به ریشه‌شناسی نام‌ها می‌پرداخت؛ اما به مرورزمان ، نقش عوامل فرازبانی‌، مانند شرایط فرهنگی‌، اجتماعی‌، حقوقی و مذهبی نیز در آن مشخص گردید . پژوهش حاضر بر اساس نام‌شناسی واژه‌ میترا است. هدف، ریشه‌شناسی این واژه در زبان‌های فارسی و هندی و بررسی درزمانی کاربرد آن به عنوان اسم خاص و عام است. دگرگونی آوایی، واژگانی و معنایی «میترا» در دوره‌های تحول زبان فارسی، به صورت تحلیل کیفی انجام و با زبان سنسکریت و هندی مقایسه شد‌‌. نتایج نشان داد ایزد آریایی میترا، از نظرجنس دستوری و زیست‌شناختی مذکر است؛ بدین‌ترتیب کاربرد شاخص«الهه» یا «ایزدبانو» برای نام اسطوره‌ای میترا نادرست است‌‌. «میترا» در ورود به دوره زبان‌های ایرانی میانه‌، بر اثر تحولات آوایی‌، تبدیل به «مهر» ‌گردیده و معنای عام آن که در دوره باستان، دوستی و پیمان بود‌، به خورشید تعمیم یافته‌است. «مهر» در زبان‌های ایرانی میانه و نو فارسی، در ترکیب ساخت‌ نام‌ها تنوع زیادی دارد‌. بررسی نشان داد روش‌های ساخت‌واژه اسامی دوقسمتی در هند و ایران مشابه است. بعلاوه، عامل فرازبانی مذهب در نام‌گذاری میترا نشان داد که در ایران معاصر و بین مسلمانان هند، میترا نام دخترانه است؛ اما برای هندوها نام مشترک بین دختر و پسر است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Mitra Onomastics: The Indo- Iranian Deity

نویسنده [English]

  • Roshanak Azari

Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Farhangian University, Mashhad, Iran.

چکیده [English]

This article is based on Mithra/Mitra onomastics. The purpose is a qualitative diachronic survey about changes in Mitra and Mehr words in Phonological, etymological, and semantic fields. The domain of research was Old Iranian languages along with Sanskrit; then Middle Iranian languages to New Persian. The analysis showed that Mitra is considered a male deity by grammatical and biological gender in Ṛigveda, Avesta, and other ancient texts. Accordingly, the deixis for Iranian Mitra is “god” and not “goddess’’. Due to phonetic evolution, Mitra became Mehr in the Middle Iranian languages period. Due to the broadening of the meaning, this word accepted a new meaning, “sun”, plus previous meanings (friendship, promise, treaty). Mehr shows a vast variety in the structure of Middle and New Persian compound personal names. This study showed that methods of compound personal name formation in Hindi and New Persian are similar. Religion, as a non-linguistic element was observed in Mitra onomastics: In contemporary Iran and the Muslim community (Urdu speakers) of India, Mitra is a girlish name; but in the Hindu community it is unisex.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Personal Name
  • Mithra/Mitra
  • Mehr
  • gender
  • Indo-Iranian languages