بررسی مسئولیت مدنی افراد ناتوان ذهنی در حقوق ایران، هند و افغانستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

استاد یار گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه سیستان و بلوچستان

10.22111/jsr.2020.5554

چکیده

یکی از مباحث اساسی در حقوق مسئولیت مدنی، مسئولیت افراد ناتوان­ذهنی(صغار و مجانینِ فاقد تمیز و ناتوان در ادراک) است که در حقیقت یکی از مهم‏ترین ابعاد ناظر به کیفیت دخالت عناصر ذهنی و روانی است و در تمامی نظام‏های حقوقی دنیا از دیرباز محل مناقشه بوده ­است. بنابراین پرسش اصلی این است که چنانچه از سوی افراد ناتوان ذهنی، خسارتی به دیگری وارد شود، آیا افراد مذکور، مسئول جبران خسارت وارده هستند؟ براساس تحقیق حاضر که پژوهشی توصیفی- مقایسه ای، براساس ابزار کتابخانه ای است، علی­رغم اینکه حقوق مسئولیت مدنی در قبال این مسئله، بر سر یک دو راهی قرار دارد؛ از یک­سو مسائل عاطفی، اخلاقی و ناظر به انصاف و عدالت ماهوی، خواهان تعدیل مسئولیت مدنی این افراد می­باشد و از سوی دیگر، دغدغه‏ایجاد شرایط مطلوب اجتماعی در سایه عدالت صوری­محض، بر حمایت از شخص زیان­دیده تأکید دارد، به نظر نگارندگان، در این مسأله، آمیزه‏ای از عدل ماهوی (در سایه احساسات عمومی- عاطفی) با نظم (در سایه مطلوبیت اجتماعی) می‏تواند توازن و دورنمای مناسبی در راستای برقراری هدف غاییِ عدالت و توازن، ترسیم نماید و تعدیل مسئولیت این اشخاص را مبرهن سازد.  

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating civil liability of mentally impaired people in law of Iran, India and Afghanistan

نویسندگان [English]

  • alireza abin
  • ehsan samani
Assistant Professor of Jurisprudence and Fundamentals of Law, Sistan and Baluchestan University
چکیده [English]

 
1-     Introduction
Undoubtedly, civil responsibility In certain sense - arising from destruction and indirect causation- is one of the most complex branches of civil rights. The merger of this legal branch with various interests and policies, and the increasing influence of various developments in other sciences has made this field, the most dynamic civil rights sector.  Meanwhile, speaking of the civil responsibility of the minors and insanes- are not discretion and inability to perceive- is one of the most important aspects that Is observer to the quality of interference the mental elements that has been the subject of much controversy and disagreement over the years in all legal systems of the world. Apparently, this issue is one of the challenges in civil- liability,s law because, on the one hand, the requirement of the ethical, emotional issues, and observer to Fairness and justice is The absolute or relative adjustment of the civil liability of such persons, and, on the other hand, the requirement of pure Superficial Justice, is The protection of individuals has been damaged. (Cees Van Dam, 2013, 269) The response of legal systems to this challenge, is different. From the perspective of some legal systems, both minors and insanes have full civil liability, but some of other systems, have only accepted the full civil liability of the insanes and They have decided to moderate responsibility in respect of the minors.  Although, it seems, paying attention to the Objective justice along with security and discipline is more efficient in realizing the ultimate goal of justice.The main question that the present paper seeks to answer it, is whether the minors and insanes, have civil liability? In simple saying, is a discerning minor or insane has civil liability in return for the direct or indirect losses Which he has created? What is the position of the law of Islam, Iran, Afghanistan and India about this issue? Due to the deep relationship between the Iranian, Afghan and Indian nationals, especially in the south-eastern part of Iran, the Comparative study of civil responsibility of the minors and insanes, is imperative. In particular, there is no independent study in this area. The purpose of this research is to explain the views of legislators in Iran, India and Afghanistan on the civil responsibility of minors and insanes and Notifying the lawyers and law students at different legal views on this issue. Also, with a scientific analysis and an integrated look at the Objective justice alongside social security, we are looking for Presentation a distinct theory that is closer to justice and fairness.
2-     Research methodology
The present research is a theoretical, descriptive-analytical research that is based on library studies, and the purpose is the objective and systematic description of the research,s subject. The method of data collection of The present research, is carried out by scanning and recording data (by referring to library and internet resources such as books, articles, newspapers, banks and databases, etc.). In this research, information is collected as a library-documentary. The method of analyzing the data of the present research is of a qualitative type and In the form of descriptive-analytical, which first describes the issues related to the main discussion and then analyzes the challenges ahead.
 
3-     Discussion
Contrary to this notion that is common among the Islamic jurists and lawyers, About that they consider indispensable and a Consensus the civil responsibility of in discerning people, it seems that there are also opposition tendencies and views in Islamic law. tendencies that occasionally Relatively(minimal)  affect the Psychic elements in civil liability of in discerning people and, in particular, its effects, and sometimes, they are suspicious in absolute (maximally) the basis for the realization of responsibility for these categories of people Because of the lack of a mental element discretion. based on this approach, The forced compensation responsibility, approved in the form of modality. in the sense that at First the legislator approve the order duty of necessity of Compensation of damages and then He abstracted from it, The forced compensation responsibility of  person who Caused the loss.
Therefore, because in discerning people (such as minors and insane) due to the lack of General terms of duty (that is, intellect and distinct power), in any case, they have not any order duty, so there is no forced compensation responsibility for them, because The forced compensation responsibility abstracting from the order duty, and because there is no order duty for in discerning people, naturally,the forced compensation responsibility will be eliminated from them. Therefore, in the assumption that the indiscerning people caused the illegitimate loss to another person,s property, he should not be required to compensate for damage as long as the terms of the task (for example intellect and distinct power and etc), are not collected to him. (Ashtiani Razi, 1429, 7,57-65; irvani, 2007,1,39; Na'ini, 1414,4,387; Iraqi, 1405,4,103; Khorasani, 1430, 3, 209; Sadr; 1423, 286,287; Hosseini Rouhani, 1434, 6, 129). From the point of view of Proof too , Imam Ali, narrates from the Prophet: The duty have been taken from three groups: " (1) From sleep until the time of  wake up; (2) From insane person until the time of  intelligence (3)  From the child until the time of puberty. " (Tamimi Maghrebi, 1385, 1, 194).
 
4-     Conclusion
Essentially, there is two systems of thought about the issue of effect (direct or indirect) the mental element in civil responsibility of the in discerning people. The systems those are subject to the objectivist rules, including the legal systems of Iran, Afghanistan, and the famous theory of Islamic law , believe that in the law of civil responsibility, what is genuine importance is a harmful act and the effects of the damage caused by it. And the goal is to return previously balanced collapse, in the shadow of the correctional justice and the principle of counterbalanced counteract. but subjective systems that tends towards it the India's rights that are based on the rights of the Common law of England, do not look at the situation of the parties as a completely impartially. Instead, the legislator and the judge would look at the case from the person's perspective and the actual mental state. In subjective attitudes, though it is important to compensate for losses, but more importantly, it is interfering the mental state of the suffering person in analyzing the case data. the proposed criterion of the authors -the middle and mixed criterion- is a criterion that modifies and Takes together the formal justice and extreme justice, a criterion that, as far as possible, treats equally with equals and treats unequally with unequal's. In this criterion, simultaneous attention is paid to two phenomena; one is the objective and material legal relationship between the parties to the dispute, and the other, to pay attention to the parties of the legal relationship, that is, the parties to the dispute. It seems to me, therefore, with regard to the native system of civil liability law, it can be suggested that the legislator approves the general principle of compensating for losses by the indiscerning injurer person (formal justice), but this would also be possible the adjustment of this general principle, according to the obvious characteristics of the indiscerning injurer person (such as the assessment of his activity with regard to the weakness of his mind power and his age, the existence or absence of financial power, the existence or absence of a guardian, the existence or absence of insurance coverage, etc.) (Righteous justice). for example, according to the proposed code, the purpose of "conventional" behavior in articles 951 and 952 of the Civil Code of Iran should be the conventional behavior in any group or subset of the indiscerning persons in accordance with Common and public features. The above criterion is a middle, complex, and combination of typical and personal criteria. In one sentence, it is a "relative objective" criterion, because it deals with each group or subset fit with it.
 
References

A group of writers, The Ahlul-Batat Islamic jurisprudence magazine, Ali al-Salam, vol. 42, first edition, Qom, the Encyclopedia of  Islamic jurisprudence institute on the religion of Ahl al-Bayt, without date.
Abbaslu, Bakhtiar, Civil liability, Second, Tehran, Mizan Publication, 1394.
Afghanistan Legal Education Project Team, Afghan Rights and Duties, First, Kabul-Afghanistan, 2012-2013.
Al-ahkam al-Shariah ala mazhabe Al-emamial, Vol. 2, First, Qom-Iran, Imam Sadiq's(peace be upon him) Institute, 1420 AH.
Ali Heidar, Description of Al-Mujala Al-Ahkham Al-adliah, Moktaba Al-rashidiyah, Kasi Rood, Pakistan, First Edition, 2008.
Amali Karki, Ali ibn Hussein Jame Al-Maghased Fi Sharhe Al-Qawa'ed, Vol. 6, Second Edition, Qom, Al-Al Batat(peace be upon them) Institute, 1414 AH.
Amiri Ghaemgamami, Abdul Majid, Obligations law, vol. 1, Third Edition, Tehran, Mizan Publication, 2006.
anita stuhmcke, Essential tort law. 2ed, london, Cavendish, 2001.
Ardebil, Ahmad ibn Muhammad, Majmaol faedate va Al-Burhan fe sharhe erishad al-Azh'ahan, vol. 6, first, Qom, Islamic Institute of Islam, 1403 AH.
Ashtiani Razi, Mohammad Hassan, Bahr al-Fawaed Fi sharh Al-Faraed, Al-Tarikh Al-Arabi Publishing institute, vol. 7, First Edition, Beirut, Lebanon, 1429 AH.
Badini, Hasan, A Critical Attitude to the Standard and Mean Criterion for the Determination of the tort in Civil Responsibility, Quarterly Journal of Law, Volume 40, Number. 1, p. 90, Spring 2010.
Bahrami Ahmadi, Hamid, Zemane ghahri (Civil Responsibility with Comparative Study), First Edition, Tehran, Imam Sadiq University Publication, 2012.
Bahrani, Ale-Asfoor, Hussein ibn Muhammad, Al-Anwar Al-lawame fe sharhe mafatih Al-shraeh, vol. 13, first, Qom-Iran, Majma Al-bahoosol elmiah
Bahrani, Ale-Asfoor, Yusuf ibn Ahmad Ibrahim, Al-Hada'egh al-Nazirah fe al-hkame al-Utrah al-Tha'herah, vol. 20, First Edition, Qom, Islamic publication institute, 1405 AH.
Barker, Law made simple, 12th ed, London, made simple Books and Elsevier, 2007.
Barykloo, Alireza, Civil Responsibility, Fifth Edition, Tehran, Publication Mizan, 2014.
Cees Van Dam, European Tort law, 2nd Ed, London, Oxford University press, 2013.
Civil Code of Afghanistan.
Civil Code of Iran.
Darabpour, Mehrab, Non-contractual liability, Second Edition, Tehran, Majd Publications, 2011.
Emami, Seyyed Hassan, Civil Law, vol. 5, sixteenth, Islamiyah Publications, Tehran, 2009.
European center of tort and insurance law, vol17.children in tort law, springer wien new york, 2006.
Fakhri, Rashid Mahana, Asas Al-Massuliah al-Thakhsiriyya va Massuliah adam Al-tamiz, Baghdad, Kanoon Thani, Muta'a al-Shoaab, 1974.
Gharnati Al-Maleki, Mohammed ibn Ahmad ibin Jazi, the Ghavanin Ahkam Alshar ah va masael Al-foro Al-feghhiah Algaherah, Egypt, Alam al-Afekr, 1975.
Ghasemzadeh, Seyyed Mortazi, Rahpeyk, Hassan and Kiany, Abdullah, Civil Law Interpretation: Documents, Opinions and Legal Thoughts, Third Edition, Tehran, Samt Publication, 2009 AH.
Ghasemzadeh, Seyyed Mortezaei, Obligations and Civil Responsibility without Contracts, Tenth Edition, ٍEdition 4, Tehran, Mizan Publication, 2016.
Haeri Tabatabaei, Seyyed Mohammad Mojahed, Al-Manahel, First, Qom- Iran, Al Al-Bayt-peace be upon them Institute .
Hayati, Ali Abbas, Civil Responsibility, First Edition, Tehran, Mizan publication, 2013.
Haydar, Ali, Dera Al-ahkam Sharhe Majala Al-ahkam, Vol. 1, First Edition, Quveitta, Maktabat al-Soltanieh, 1417 AH.
Helli, Asadi, Hassan ibn Yusuf ibn Mutahar (Allama Heli), Tahrir
Hosseini Ameli, Seyyed Mohammad Javad, Meftah Al Karamah, vol. 16, First, Qom-Iran, Islamic Publication Office Affiliated to the Society of Teachers of Qom Seminary, 1419 AH.
Hosseini Maraghi, Seyyed Mir'abd-Al-Fattah, Al-Avanivin Al-Fiqahiya, Vol. 2 ,First Edition, Qom, Islamic Publishing House, 1417 AH.
Hosseini Rouhani, Seyyed Mohammad, Montaghi Al-osool , Wrriten by Shahid Seyyed Abdul Sahib Hakim, vol. 6, Third Edition, Qom, Tack. Publishing, 1434 AH.
Hosseini, Seyyed Mohammad Reza, Civil Law in Judicial Procedure, Fourth Edition, Tehran, Majd Publication, 2008.
Ibn Babweiyh, Qomi, Muhammad ibn Ali (Sheikh Saduq), I Layahzar al-Faghih, vol. 3, Second Edition, Qom, Islamic Publishing institute, 1413 AH.
Imami, Seyed Hassan, Civil law, vol. 1, Twenty-ninth Edition, Tehran, Islamiyah Publication, 2009.
Iraqi, Agha Dia-al-Din, Nahayah Alafkar, (exposition: Mohammad Taghi Boroujerdi Najafi), Vol. 4, Frst, Qom, Islamic Publishing House, 1405 AH.
Iravani, Baqir, Al-halqah al-Salesah Fi osloob al-Thani, vol. 1, I, Qom, Al-Muhibin Lalatba'ya va Al-Nashir, 2007
Isfahani, Mohammad Hasheh, al-Mekasb, (Translate Abbas Mohammad al-Saba'-al-Qat'ifi), vol. 1, Third edition, Qom,Za Al- Qur'ba Manshoorat , 1431 AH.
Jafari Langroudi, Mohammad Jafar, The Base in Civil Law: Al Madavaneh, First Edition, Tehran, Publishing Ganj Danesh, 2008.
Jafarineh Langadi, Mohammad Jafar, Alfareq (General Encyclopedia of Law), vol. 1, Second Edition, Tehran, Ganj Danesh Publishing House, 2012.
Karimi, Abbas, Abin, Alireza, Shirvani, Khadijeh, General Theory of Justice in the Law of Science, First, Dadghostar Publishing, Tehran, 1396.
Katouzian, Nasser, Family Law, Vol. 2, Fourth Edition, Tehran, Publishing Co, whit collaboration  Bahman Barna, 1996.
Katouzian, Nasser, Non-contractual Obligations: Special and Mixed Responsibilities, Vol. 2, eighth Edition, Tehran, Tehran University Press, 2008.
Kellini, Abu Ja'far Muhammad ibn Ya'qub, al-Kafi, first, Qom-Iran, Dar Al-Hadith Laltaba'a Vanashr, 1429 AH.
Khorasani, Mohammad Kazem, Kefayat Al-osool , (Investigation and Suspension: Abbasali Zarei Sabzevari), Vol. 3, Qom, Alnashr al-Islami Institute, 1430 AH.
Lankarani, Movahedi, Mohammad-Fazel, Al-Qawad Al-Foghieh, First, Qom-Iran, Mehr Printing, 1416 AH.
Lotfi, Asadullah, A series of jurisprudential legal issues in civil liability, First Edition, Tehran, jangal Publishing, Tehran, 2014.
Mirashkari, Abbas Practical Thesis on Civil Liability, First, Tehran, Sahami enteshr Company, 1394.
Moghniyeh, Mohammad Jawad, Fegh of Alamam Sadiq (peace be upon him), Vol. 3, Second Edition, Qom, Ansariyan Institute, 1421 AH.
Mohaghegh Damad, Seyyed Mostafa, The rules of jurisprudence, Vol. 1, twelfth, Tehran-Iran, Islamic Science Publishing Center, 1406 AH.
Mousavi Khomeini, Seyedrohallah, Al-Bai'e Book, Vol. 2, First, Tehran-Iran, Institute for the Setting up and Publishing of Imam Khomeini's, 1421 AH.
Musavi Bojnourdi, Seyyed Hassan, Al-Qawaed al-Fiqahiyah, Vol. 4, First Printing, Qom, Al-Hadi Institute, 1419 AH.
Naini, Mohammad Hussein, Favaed Al-osool, Vol. 4, (expositionist: Mohammad Ali Kazemi), Qom, Islamic Publishing House, 1414 AH.
Najafi, Kashf al-Ghatha, Mohammad Hussein ibn Ali ibn Mohammad Reza, Tahrir al-Majlata, first, Najaf Ashraf-Iraq, Almaktabat Al-Murtazavia, 1359 AH.
Najafi, Mohammad Hassan, Ja'vaher al-Klam fi sharhe  shara's Al-Islāmh,Vol. 43, Seventh Edition, Beirut, Darolehya Al-torasol Al-arabi.
Najafi, Mohammad Hassan, Javaherul Kalam Fi Sobehel Al-Jadid, Vol. 19, First Edition, Qom, Institute of the Encyclopedia of the Al-Fiqh al-Islami, 1436 AH.
Rahpeyk, Hassan, Rights Civil Responsibility and amends, Third Edition, Tehran, Khorsandi Publishing House, 2016.
Rashti, Mirz-Habiba allah , Book Ghasb
Sadr, Seyyed Mohammad Baqir, Doroos Dar Elme Al-osool: Al-halghah Al-salesah, First, Qom, Majmaol Fekare Al-eslami 1423 AH.
Safaee, Seyyed Hossein and Rahimi, Habiba allah, Civil liability, Fifth Edition, Tehran, Publication, 2013.
Safaee, Seyyed Hossein, People and Property, Vol. 1, Printing 16, Tehran,Mizan Publication, 2013.
Safai, Seyyed Hossein, Civil Rights and Comparative Law, Fourth, Tehran, Mizan Publication, 1395.
Safi, Ali Abdul Hakim, Al-Duman Fi Fiqh al-Islam, First Edition, Tehran, Institute Taghrib almadaheb, Al-majmaol ami lel thghrib bain almadaheb Al-eslamiah, 2010.
Senhouri, Abdul Razzaq Ahmad, Translator Dudmerzai, Mehdi and Danesh Kian, Mohammad Hussein, Al-Vasit Fi sharhe Al-Qanoun al-Madani, Course law of Obligations, Vol. 1, Qom University Press, Second, Spring 2011.
Shahidi, Mehdi, Civil law, traces Contracts, Vol. 3, Fifth Edition, Majd Publications, 2011.
Sobhani, Ja'far, Al-Ayzahat al-Sniyah, Lalghawaed al-Fiqahiya, Vol. 1 and 2, First Edition, Qom, Imam Sadiq(peace a pound him) Institute, 1435 AH.
Sobhi, Mohmasani, Al-Nazariat al-Ameh Lalmojebate Va Al-oqoud, Vol. 1, Translator Jamalodin Jamali, Tehran, Mousavi Printing, 1960.
Tabatabaei Boroujerdi, Aqa-Hosin, Jame Ahadith-al-Shi'a, Vol. 24, First, Tehran, Farhang sabz Publishing, 1429 AH.
Tabatabaei Qomi, Seyyed Taghi, Al-Anwar al-Baiya Fi al-Qawaed al-Fiqahiya, First, Qom, Mahallati Publication, 1423 AH.
Taghizzadeh, Ibrahim and Hashemi, Seyyed Ahmad Ali, Civil Responsibility (Zemane ghahri), First, Tehran, Payame Noor University Publication, 2015.
Tamimi Maghrebi, Abu Hanifa Noman bin Mohammad, Dawa'maslam, vol. 1, Second Edition, Qom, Al-Al-Bait Institute, 2006 AH.
Toosi, Abu Ja'far Muhammad ibn Hassan, Al- estebsar Fima ekhtalefa man Al-Akhbar, First, Tehran, Dar al-Kotob Al-Islamiyah, 2011.
Vera Birmingham, tort in a nutshell,7ed, London,sweet &Maxwell,2005.
Vivienne Harpwood, Moderd Tort law, 7ed.london.cavendish.2009.
Yazdanian, Alireza, Civil Code of Civil Law, A Comparative Study in French Law, Vol. 1, First Edition, Mizan Publication, 2016.
Zoheili, Wahbah, Nazarieh Al-Diman Ao Ahkame Al-Mussuliah Al-Madani Va Al-Jenaeia Fi al-Fiqh al-Islami, Ninth Edition, Damascus, Dar al-Fekr, 2012 M.

 
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • "Civil liability"
  • "mental disability"
  • "harmful actions"
  • "IRAN rights & India"
  • "Afghanistan
 
 
 
۱-آشتیانی رازی، محمدحسن، بحرالفوائد فی شرح الفرائد، انتشارات موسسه التاریخ العربی، ج 7، چاپ اول، بیروت ، 1429 ه ق.
۲-ابن باویه، قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج 3، چاپ دوم، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1413 هـ.ق.
۳-اردبیلى، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، ج‌6، اول، قم، موسسه ­نشراسلامی، 1403 ه‍ ق.
۴-اصفهانی، محمدحسین، حاشیه المکاسب، (ت عباس محمد آل سباع القطیفی)، ج 1، چاپ سوم، قم، منشورات ذوالقربی، 1431 هـ.ق.
۵-امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، ج 5، شانزدهم، انتشارات اسلامیه، تهران، 1388 هـ.ش.
۶-----------، حقوق مدنی، ج 1، چاپ بیست نهم، ، تهران، انتشارات اسلامیه، 1388 هـ.ش.
۷-امیری قائم­مقامی، عبدالمجید، حقوق تعهدات، ج 1، چاپ سوم، تهران، نشر میزان، 1385هـ ش.
۸-ایروانی، باقر، الحلقه الثالثه فی اسلوبها الثانی، ج 1، اول، قم، المحبین للطباعه و النشر، 2007 م.
۹-بادینی، حسن، نگرشی انتقادی به معیار انسان معقول و متعارف برای تشخیص تقصیر در مسئولیت مدنی، فصلنامه حقوق، ، دوره 40، شماره 1، ص 90، بهار 1389 هـ.ش.
۱۰-باریکلو، علیرضا، مسئولیت مدنی، چاپ پنجم، تهران، نشر میزان، 1393 هـ ش.
بحرانی، آل عصفور ، یوسف بن احمد ابراهیم، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، ج 20، چاپ اول، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1405 هـ.ق.
۱۱-بحرانی،آل عصفور، حسین بن محمد، الانوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرایع، ج 13،‌ اول، قم- ایران، مجمع البحوث العلمیه، بی تا.‌
۱۲-بهرامی احمدی، حمید، ضمان قهری (مسئولیت مدنی با مطالعه تطبیقی)، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، 1391.
۱۳-تقی­زاده، ابراهیم و هاشمی، سیداحمدعلی، مسئولیت مدنی(ضمان قهری)،تهران: دانشگاه پیام نور، 1394.
۱۴-تمیمی مغربی، ابوحنیفه نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، ج 1، چاپ دوم، قم، موسسه آل البیت، 1385.
۱۵-تیم پروژۀ تعلیمات حقوقی افغانستان، مبادی حقوق وجائب افغانستان،کابل، 2012-2013 م.
۱۶-جعفری لنگرودی، محمدجعفر، اساس در قوانین مدنی: المدونه ، تهران، نشر گنج دانش، 1387 هـ.ش.
۱۷---------------------، الفارق (دایره المعارف عمومی حقوق)، ج 1، چاپ دوم، تهران، انتشارات گنج دانش ، 1391هـ ش.
۱۸-جمعی از نویسندگان، مجله فقه اهل­البیت علیهم­السلام، ج 42، چاپ اول، قم، مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل­البیت، بی­تا.
۱۹-حائری طباطبایی، سید محمد مجاهد، المناهل، اول،‌ قم- ایران،‌ مؤسسه آل البیت علیهم السلام، بی تا.‌
۲۰-حسینی روحانی، سیدمحمد، منتقی الاصول، مقرر شهید سید عبدالصاحب حکیم، ج 6، چاپ سوم، قم، انتشارات تک، 1434 هـ ق.
۲۱-حسینی عاملی، سیدمحمدجواد ، مفتاح الکرامه، ج 16، اول،‌ قم- ایران، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌،1419 ه‍ ق.‌
۲۲-حسینی مراغی، سیدمیرعبدالفتاح، العناوین الفقهیه، ج 2، چاپ اول، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1417.ق.
۲۳-حسینی، سیدمحمدرضا، قانون مدنی در رویه قضایی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات مجد، 1387 ش.
۲۴-حلّى، اسدى، حسن بن یوسف بن مطهر (علامه­حلی)، تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة، ج‌2، قم- ایران‌، مؤسسه امام صادق علیه السلام‌، 1420هـ ق.
۲۵-حیاتی، علی­عباس، مسئولیت مدنی، چاپ اول ، تهران، نشر میزان، 1392هـ ش.
۲۶-حیدر، علی، درر الحکام شرح مجله الاحکام، ج1، چاپ اول، کویته، مکتبه السلطانیه،  1417 ه ق.
۲۷-خراسانی، محمدکاظم، کفایه الأصول،(تحقیق و تعلیق: عباسعلی زارعی سبزواری)، ج 3، ششم‏، قم‏، موسسه النشر الاسلامی،‏1430 ق‏.
۲۸-داراب­پور، مهراب، مسئولیت­های خارج از قرارداد، چاپ دوم، تهران، انتشارات مجد، 1390هـ ش.
۲۹-رشتی، میرزاحبیب­ا...، کتاب الغصب، بی جا، بی نا، بی تا.
۳۰-رهپیک، حسن، حقوق مسئولیت مدنی و جبران­ها، چاپ سوم ، تهران، انتشارات خرسندی، 1395 ش.
۳۱-زحیلی، وهبه، نظریه الضمان او احکام المسئولیه المدنیه و الجنائیه فی الفقه الاسلامی، چاپ نهم، دمشق، دارالفکر، 2012 م.
۳۲-سبحانی، جعفر، الایضاحات السنیه للقواعد الفقهیه، ج 1و2، قم، موسسه امام صادق (ع)، 1435ق.
۳۳-سنهوری، عبدالرزاق احمد، ترجمه دادمرزی ، مهدی و دانش کیان، محمد حسین، الوسیط فی شرح القانون المدنی، دوره حقوق تعهدات، ج 1، انتشارات دانشگاه قم، دوم، بهار 1390.
۳۴-شهیدی، مهدی، حقوق مدنی آثار قراردادها و تعهدات، ج 3، چاپ پنجم، انتشارات مجد، 1390هـ ش.
۳۵-صافی،علی­عبدالحکیم، الضمان فی فقه الاسلامی، چاپ اول، تهران، موسسه تقریب مذاهب، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، 2010 م.
۳۶-صبحی، محمصانی، النظریات العامه للموجبات و العقود ، ج 1، مترجم جمال الدین جمالی، تهران: چاپ موسوی، 1339 ه ش.
۳۷-صدر، سیدمحمد باقر، دروس فی علم الأصول: الحلقه الثالثه، اول‏، قم‏، مجمع الفکر الاسلامی،‏1423 ق.‏
۳۸-صفایی، سیدحسین و رحیمی، حبیب­ا... ، مسئولیت مدنی، چاپ پنجم، تهران، انتشارات سمت، 1392.
۳۹-صفایی، سیدحسین،  اشخاص و اموال، ج 1، چاپ 16، تهران، نشر میزان، 1392 هـ.ش.
۴۰---------------، حقوق مدنی و حقوق تطبیقی، چهارم، تهران، نشر میزان، 1395 هـ ش.
۴۱-طباطبایی بروجردی، آقاحسین، جامع احادیث الشیعه، ج 24،تهران: فرهنگ سبز، 1429 هـ.ق.
۴۲-طباطبایی قمی، سید تقی، الانوار البهیه فی القواعد الفقهیه، اول، قم، انشارات محلاتی، 1423 هـ.ق.
۴۳-طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار،تهران:دارالکتب الاسلامیه،1390
۴۴-عاملى کرکى، على بن حسین،‌ جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج 6، چاپ دوم، قم، مؤسسه آل­البیت علیهم­السلام، 1414 هـ.ق.
۴۵-عباسلو، بختیار، مسئولیت مدنی، دوم، تهران، نشر میزان، 1394.
۴۶-عراقی، آغاضیاءالدین، نهایه الافکار، (مقرر: محمدتقی بروجردی نجفی)، ج 4،قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1405ق.
۴۷-غرناطی المالکی، محمد بن احمد بن جزی، قوانین الاحکام الشرعیه و مسائل الفروع الفقهیه، قاهره مصر، عالم الفکر، 1975 م.
۴۸-فخری، رشید مهنا، اساس المسئولیه التقصیریه و مسئولیه عدیم التمیز، بغداد: مطبع الشعب، 1974 م.
۴۹-قاسم­زاده، سیدمرتضی، الزام­ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد، چاپ دهم،تهران: میزان، 1395 هـ ش.
۵۰-قاسم­زاده، سیدمرتضی، رهپیک، حسن و کیایی، عبدا...، تفسیر قانون مدنی: اسناد- آراء و اندیشه­های حقوقی، چاپ سوم ، تهران، انتشارات سمت، 1388 هـ.ش.
۵۱-قانون مدنی افغانستان مصوب 1355 هـ ش.
۵۲-قانون مدنی ایران مصوب 1307 هـ ش.
۵۳-کاتوزیان، ناصر، الزام­های خارج از قرارداد: مسئولیت­های خاص و مختلط، ج 2، چاپ هشتم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1387.
۵۴-کاتوزیان،ناصر، حقوق خانواده،ج 2، چاپ چهارم، تهران:شرکت انتشار با همکاری بهمن برنا، 1375.ش.
۵۵-کریمی، عباس و دیگران، نظریه عمومی عدالت در علم حقوق، دادگستر، تهران، 1396.
۵۶-کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، الکافی، قم-ایران، دارالحدیث للطباعه والنشر، 1429ق.
۵۷-لطفی، اسدالله، سلسله مباحث فقهی-حقوقی مسئولیت مدنی، تهران، انتشارات جنگل، تهران، 1393.
۵۸-لنکرانی، موحدی، محمد­ فاضل، القواعد الفقهیه، اول،‌ قم- ایران، ‌چاپخانه مهر، ‌1416 ه‍ ق.‌
۵۹-علی حیدر، شرح المجله الاحکام العدلیه، مکتبه الرشیدیه، کاسی رود، پاکستان، چاپ اول ، 2008.
۶۰-محقق­داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه، ج 1، دوازدهم، تهران- ایران، ‌‌مرکز نشر علوم اسلامى، ‌1406 ه‍ ق.‌
۶۱-مغنیه، محمدجواد،  فقه الامام صادق (ع)، ج 3، چاپ دوم، قم، موسسه انصاریان، 1421 هـ ق.
۶۲-موسوی بجنوردی، سید حسن، القواعد الفقهیه، ج 4، چاپ اول، قم، موسسه الهادی، 1419 هـ ق.
۶۳-موسوی خمینی، سیدروح­ا...، کتاب البیع، ج 2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره)،‌1421ق.‌
۶۴-میرشکاری، عباس رساله عملی در مسئولیت مدنی، اول، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1394 هـ.ش.
۶۵-نائینی، محمدحسین، فوائد الأصول،ج 4، (مقرر: محمدعلی کاظمی)، قم، مؤسسه نشر اسلامی،1414 ق.
۶۶-نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام ج 43، ، چاپ هفتم، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی­تا.
۶۷-نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی ثوبه الجدید، ج 19، قم: مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، 1436 هـ.ق.
۶۸-نجفى، کاشف الغطاء، محمد حسین بن على بن محمد رضا، تحریر المجلة، ‌اول،‌ نجف اشرف- عراق،‌ المکتبة المرتضویه‌،1359 ه‍ ق.‌
۶۹-یزدانیان، علیرضا، قواعد عمومی مسئولیت مدنی با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه، ج 1، تهران: نشر میزان، 1395.
70-anita stuhmcke, Essential tort law. 2ed, london, Cavendish, 2001.
71-Barker, Law made simple, 12th ed, London, made simple Books and Elsevier, 2007.
72-Cees Van Dam, European Tort law, 2nd Ed, London, Oxford University press, 2013.
73-European center of tort and insurance law, vol17.children in tort law, springer wien new york, 2006.
74-Vera Birmingham, tort in a nutshell,7ed, London,sweet &Maxwell,2005.
75-Vivienne Harpwood, Moderd Tort law, 7ed.london.cavendish.2009.