بررسی و تحلیل مضامین دینی زرتشتیان در «قصه سنجان»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه نیشابور (نویسنده مسئول)

2 دانشجوی دکترای گروه باستان‌شناسی دانشگاه مازندران

10.22111/jsr.2020.31234.1984

چکیده

قصه سنجان منظومه­ای متأخر در مورد مهاجرت زرتشتیان از ایران به هند، در زمان حملات اعراب مسلمان بوده که براساس روایت­های قدیمی تدوین گردیده است. این پژوهش به بررسی مضامین دینی زرتشتیان در اشعار این قصه می­پردازد و اطلاعات حاصل را با واقعیت موجود در کتب اصلی این دین مقایسه می­کند. هدف از انجام این پژوهش شناخت کلی دین زرتشتی در زمان سرایش به همراه تأثیر باورهای رایج و غالب آن دوره با توجه بر محتویات این منظومه بوده است. پرسش اصلی این پژوهش چنین طرح شده که مطالب قصه سنجان، چه میزان با مضامین اصلی دین زرتشتیان هماهنگ بوده و فرهنگ غالب مکان و زمان سرایش منظومه چه تأثیری بر محتوا و نحوه روایت آن داشته است؟ داده­های این پژوهش با سنجش انتقادی متون اصلی دین زرتشتی و متن قصه سنجان صورت پذیرفته و به کمک تحلیل محتوا مورد بررسی قرار گرفته است. در نتیجه مشخص گردید که سراینده این داستان آگاهی کاملی از این دین داشته، اما در موارد بسیاری تحت تاثیر باورهای مکان و زمان خویش، یعنی هندوستان قرون 16-17م. قرار گرفته و حتی بنا به مصلحت از ادبیاتی غریب با دیانت زرتشتی در این منظومه بهره برده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating and Analyzing the Zoroastrian Religious Concepts in “Qissa-i Sanjan”

نویسندگان [English]

  • Ebrahim Raiygani 1
  • muhammad amin Saadat mehr 2
1 Assistant professor of Archaeology Dept, University of Neyshabur
2 Ph.D. Student of Archaeology Dept, Mazandaran University
چکیده [English]

 
 
1-     Introduction
Based on the text of the Holy Quran (Haj: 17), Zoroastrianism is a monotheistic religion, and its followers are considered Ahl al-Kitab. Zoroastrianism was the religion of the majority of Iran plateau residents until 622 AD (when Muslim Arabs attacked Iran). After the arrival of newly-converted Arabs, based on the political and cultural necessities of the time, Zoroastrians had to accept the new dominant religion. Otherwise, they had to pay Jizya or be killed, and some of them were forced to immigrate. Some of the immigration stories are written in Islamic texts; some other were later written in the form of legends or myths during modern centuries. One of them which is nowadays available as a book is Qissa-i Sanjan. In this story, the immigration story of some Zoroastrians is narrated who immigrated to India, in several phases. The present study focuses on the religious concepts of this book of poetry. The Zoroastrians immigration to India has a time index and a place index, therefore, it is necessary to study the conflicts created by the cultural effects of time and place on both countries. The questions of the researchers are as follows: how much overlap exists in Qissa-i Sanjan narratives with the major concepts of Zoroastrianism? Also, what is the effect of the dominant culture of the book’s composition time and place on its content and narration style? The purpose of the study is recognizing and comparing the Zoroastrianism religious concepts mentioned in this book with the reality of Zoroastrianism. Moreover,this study investigates the India’s dominant cultural effects while this book ofpoetry was being composed considering the narration style.
 
2-     Research methodology
The preliminary studying of the book, as the research main core, was the aim of the authors. However, other Zoroastrian and historical texts were taken into consideration in order to compare the religious rituals, historical information, and various religious impressions. The authors of the present study have divided the Qissa-i Sanjan (Razi edition, 1350) into ten sections and have marked each section with the help of Abjad letters from A to Z. in this way, the poem lines are recognizable by two indexes: Abjad letters and numbers, for referencing. For instance, the twelfth line of the fourth section of the book is referenced as (Bahman Qighobad, 1350: d: 12) in the footnote of the same page after writing the line of the poetry itself.
3-     Discussion
After the seizure of Iran by Muslims, Iranian Zoroastrians had to accept the conquerors’ religion, otherwise, they had to pay Jizya or be killed. Some of them decided to leave Iran. They had to immigrate to other places especially India. Qissa-i Sanjan narrates the story of such immigration to India. This book of poetry is composed based on an old story narrated by Dastoori Dana almost 1000 years since the beginning of the immigration in 1600 AD. The significance of this story is the Zoroastrian religious concepts narrated in a remote place after thousands of years. Bahman Qighobad, the composer of this book of poetry, has numerously mentioned the words God and Yazdan meaning the same; the words Ahooreh, Ahoora, and even Mazda are not used. However, the word God means owner, king, etc. in Pahlavi literature; Iranian Muslims used the word God instead of Allah, but Zoroastrians never used God instead of Ahoora Mazda. Even in one of the lines, Izad is described as Subhan which introduces a new outlook. Also, in some lines of the book, the composer refers to the supreme position of mankind as the Head of Creation; in Zoroastrian texts, it rarely happens. Therefore, such diction can show the co-life of Indian Muslims with Zoroastrians. In this story, having arrived in India, the Zoroastrians visit the Indian ruler, Jadirana. There, an old Mubad explains about the Zoroastrian philosophical and religious foundations and talks of the importance of cows, water, and fire; in the next lines, he talks of worshiping water, fire, cows, sun, and moonlight. Here, one can observe the similarity between worshipping cows in India and worshipping or respecting cows in this book of poetry which could be rooted in Indian Zoroastrian belief changes. The composer, while narrating the transfer of Bahram fire from Basandeh to Nosari, mentions that it happened at the time of Sadeh celebration. The composer believes that this celebration was performed in Azar day of Azar month, but this celebration is performed in Aban day of Bahman month. This date change is thought-provoking and remains a mystery to the authors. Another important issue is not mentioning the rituals of Zoroastrian burial ceremonies; they are not even mentioned by the old Dastoor while talking to Jadirana. However, it seems necessary to establish a Dakhmeh after arriving in India. It is shocking that the composer of Qissa-i Sanjan has never talked of this significant Zoroastrian ritual.
 
4-     Conclusion
During the first days of emergence of Islam in Iran, Zoroastrians tried to revise many of their texts to change some parts based on Islamic texts in order not to be misused by Sassanid opportunist clergymen. Qissa-i Sanjan is not an exception, it has tried to make Zoroastrianism close to Islam. This book, considering the immigration of Zoroastrians to India, enjoys new religious concepts which are the results of places changes by Indian cultural indexes and time changes by their own society’s domestic indexes and the co-life with the newly-spread community of Muslims. Therefore, this story cannot contain new ideas about Sassanid Zoroastrianism: this story, instead, is a mixture of time and place effects of its own era.
 
 
 
 
 
Reference

Avesta (The Ancient Iranian Hymns and Texts), ed. J. Doostkhah, 16th edition, Tehran, Morvarid, 2010.
Bahman-e Kayghobad, Ghesse Sanjan (The Story of Migration of Zoroastrians From Iran to India), ed. H. Razi, Tehran, Farvahar, 1971.
Barr, K., Asmussen, J. P., & Boyce, M., Zoroastrian Religion, tr. F. Vahman, Tehran, Jami, 2010.
Biruni, A., Understanding Astrology, ed. J. Homaei, Tehran, Society for the National Heritage of Iran, 1973.
Briant, P., From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, winona lake, Eisenbrauns, 2002.
Bundahishn, collector Faranbagh Dadghi, ed. M. Bahar, Tehran, Tus, 1990.
Bоусе, М., Textual Sources for the Study of Zoroastrianism (Textual Sources for the Study of Religion), Chicago, University of Chicago Press,  1990.
Christensen, A. E., L'Iran sous les sassanides, tr. G. R. Rashid Yasemi, Tehran, Donyaye Ketaab, 1989.
Christensen, A. E., Mazdayasna in Ancient Iran, tr. Z. Safa, Tehran, University of Tehran, 1957.
Duchesne-Guillemin, J., Indian Parsis, tr. M. Habibollahi, Vahid, no. 193, pp. 203-205, 1976.
Enayatizadeh, I., & Amouzegar, J., A Comparative Look at the Zoroastrians Dakhmas in Iran and India and the Ritual and Religious Aspects of Making the Dakhma in the Parsees Tradition, Iranian Studies. vol. 7(2), pp. 93-108. 2017.
Frye, R. N., The Heritage of Persia, tr. M. Rajab Nia, Tehran, Elmi Farhangi, 1998.
Ghaemi, F., A Mythological Study of the Battle between Mithra and The Initial Cow and Its Relation to the Symbolic Bull-shaped Mace, Adab Pazhuhi, no. 21, pp. 89-110. 2012.
Ghirshman, R., Iran: from the earliest times to the Islamic conquest, tr. M. Moein, Tehran, Donyaye Ketaab, 1989.
Gignoux, P., Glossaire des Inscriptions Pehlevies et Parthes, London, SOAS, 1972.
Gnoli, G., Avestan geography, Encyclopaedia iranica, vol. 3, pp. 44-47, 1987.
Hartz, P. R., Zoroastrianism (World Religions), 3th edition, New York, Chelsea House, 2009.
Head, D. Achaemenid Persian Army, tr. M. Aghajari, 2th edition, Tehran, Phoenix, 2015.
Henkelman, W. F., The Other Gods Who Are: Studies in Elamite-Iranian Acculturation Based on the Persepolis Fortification Texts (Achaemenid History), Leuven, Peeters Publishers, 2008.
Hinnells, J. R., The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration, Oxford, Oxford University Press, 2005.
Hosseini Fasaei, M. H., Fars-Nama-ye Naseri, ed. M. Rastegar Fasaei, 3th edition, Tehran, Amir Kabir, 2003.
Inostrantsev, C., Balāḏurī and Ḥamza Iṣfahānī on the Migration of the Parsees, Journal of the Royal Asiatic Society, v. 70(1), pp. 84-87. 1938.
Irani, M. S., Qissa-i Sanjan: The Legendary History of Persian Migration from Khorasan to India, Chista, no. 13, pp. 268-279, 1982.
Joneydi, F., Namak pahlavanik, Tehran, Balkh, 1986.
Kavir, M., Phoenix’s Millennium: Sasanians to Samanids, Berlin, Aida, 2014.
Kreyenbroek, P. G., How Pious Was Shapur I?: Religion, Church and Propaganda under the early Sasanians, The Sasanian Era (The Idea of Iran), ed. V. Sarkhosh Curtis, London, I.B. Tauris, pp. 7-16, 2008.
Le Cinquieme Liver du Denkard, ed. J. Amouzgar & A. Tafazzoli, 3th edition, Tehran, Moein, 2017.
Le livre d'Arda Viraz, ed. P. Gignoux, tr. J. Amouzgar. 4th edition, Tehran, Moein, 2003.
Mardan-Farrukh, Shikand-gumanig Vizar, ed. P. Shakiba, Illinois, Kioomars, 2001.
Masudi, A., al-Tanbih wa al-'Ishraf, tr. A. Payandeh, Tehran, Elmi Farhangi, 2010.
Mehrafarin, R., Haidari, M., Religious and cultural relationships between Persians in India and Iranian Zoroastrians, Journal of Subcontinent Researches, no. 25, pp. 109-120. 2015.
Modi, J. J., The Religious Ceremonies and Customs of the Parsees, 2th edition, Bombay, Jehangir B. Karani’s Sons, 1937.
Moein, M., Mazdayasna in Persian literature, Tehran, University of Tehran, 1973.
Monzavi, A., List of Persian Books, vol. 1-2, 2th edition, Tehran, Center for the Great Islamic Encyclopedia, 2003.
Muhammad Rabie ibn Muhammad Ebrahim, Safine-e Soleimani (Travelogue of the Iranian Ambassador to Siam), ed. A. Faruqi, Tehran, University of Tehran, 1977.
Oshidari, J., An Encyclopaedia of Zoroastrianism, Tehran, Markaz, 1992.
Paymaster, R. B., Early History of the Parsees in India: from their landing in Sanjan to 1700 A. D., Bombay, Zaratoshti Dharam Sambandhi Kelavni Apnari, 1954.
Pourshariati, P., Decline and Fall of the Sasanian Empire, tr. K. Bahari, Tehran, farzan Ruz, 2018.
Purdavud, E., Iranshah, Bombay, Iranian Zoroastrian Anjuman and the Iran League, 1926.
Purdavud, E., Parsis Migration to India, Armaghan, vol. 25(3), pp. 121-123, vol. 25(4), pp. 160-161, vol. 25(5), pp. 206-207, vol. 25(6), pp. 249-251, vol. 25(7), pp. 332-334, vol.25(8), p. 377, vol. 25(9), pp. 387-388, vol. 25(10), pp. 444-446, 1925.
Pythagoras, Pythagoras' travelogue in Iran, tr. Y. E'tesami, Tehran, Donyaye Ketaab, 1984.
Saddar Nasr and Saddar Bundehesh, ed. E. B. N. Dhabhar, Bombay, British India Press (Byculla), 1909.
Safa, Z., Epic Singing in Iran, 5th edition, Tehran, Amir Kabir. 1988.
Sanjana, D. P., & Bahram, J., Vajarkard-e Denig, Bombay, Jamshed jiji Bhai, 1848.
‎Sarkhosh Curtis, V., Persian Myths, tr. A. Mokhber, Tehran, Markaz, 1994.
Shahmardan, R., History of Zoroastrians, Tehran, Farvahar, 1984.
Shahrastani, M., al-Milal wa al-Nihal, tr. K. Abbasi, 3th edition, Tehran, Eqbal, 1982.
Shapur Shahbazi, A. R., On the Xwaday-Namag, Iranica, vol. 12, pp. 218-223, 1990.
Shayist Nashayist, ed. K. Mazdapur, Tehran, Cultural Studies and Reserch Institute, 1990.
Shirkhodaie, A., & Shirkhodaie, M., The names and attributes of God in the Qur'an, the Avesta, the Old Testament and the New Testament, Tehran, Dalile Ma, 2016.
Toumanoff, C., Studies in Christian Caucasian History, Washington D.C., Georgetown University Press, 1963.
Vendidad, vol. 1-4, ed. H. Razi, Tehran, Fekr Ruz, 1997.
Widengren, G., ‎Iranische Geisteswelt: from the earliest times to the Islamic conquest, M. Kunduri, Tehran, Mitra, 2015.
Williams, A., The Zoroastrian Myth of Migration from Iran and Settlement in the Indian Diaspora, Leiden, Brill, 2009.
Yasna, ed. E. Purdavud, Tehran, Negah, 2015.
Zeinali, M. B., & Kabiri, S. T., Indian Parsis in Qissa-i Sanjan’s poems, Baharestan-e Sokhan, no. 17, pp. 181-196, 2011.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qissa-i Sanjan
  • Zoroastrian religion
  • Emigration to India
  • Indian Persians
  • Religious Themes
 
1-ارداویراف­نامه، گزارش فلیپ ژینیو، ترجمه ژاله آموزگار، چاپ چهارم، تهران: معین، 1382.
2-اوستا (کهن­ترین سروده­ها و متن­های ایرانی)، گزارش جلیل دوستخواه، چاپ شانزدهم، تهران: مروارید، 1389.
3-اوشیدری، جهانگیر، دانشنامه مزدیسنا، تهران: مرکز، 1371.
4-ایرانی، م. س.، قصه سنجان: تاریخ فرضی مهاجرت پارسیان از خراسان به هند، مجله چیستا، شماره 13، صص. 268-279، 1361.
5-بار، کای، آسومسن، چس پیتر، و بویس، مری، دیانت زرتشتی، ترجمه فریدون وهمن، تهران: جامی، 1389.
6-بندهشن، گردآوری فرنبغ دادگی، گزارش مهرداد بهار، تهران: توس، 1369.
7-بهمن کیقباد، قصه سنجان (داستان مهاجرت زرتشتیان ایران به هند)، تصحیح هاشم رضی، تهران: فروهر، 1350.
8-بیرونی، ابوریحان، التفهیم لاوائل صناعه التنجیم، تصحیح جلال­الدین همایی، تهران: انجمن آثار و مفاخر ملی، 1352.
9-پورداود، ابراهیم، مهاجرت پارسیان به هندوستان، مجله ارمغان، دوره 25(3)، صص. 121-123؛ دوره 25(4)، صص، 160-161؛ دوره 25(5)، صص. 206-207؛ دوره 25(6)، صص. 249-251؛ دوره 25(7)، صص. 332-334؛ دوره 25(8)، ص. 377؛ دوره 25(9)، صص. 387-388؛ دوره 25(10)، صص. 444-446، 1304.
10-پورشریعتی، پروانه، زوال و فروپاشی ساسانیان، ترجمه خشایار بهاری، تهران: فرزان روز، 1397.
11-جنیدی، فریدون، نامه پهلوانی، تهران، بلخ، 1365.
12-حسینی­فسایی، میرزا حسن، فارسنامه ناصری، تصحیح منصور رستگار فسایی، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر، 1382.
13-دوشن­گیمن، ژاک، پارسیان هند، ترجمه محمد حبیب­الهی، مجله وحید، شماره 193، صص. 203-205، 1355.
14-دینکرد پنجم، گزارش ژاله آموزگار و احمد تفضلی، چاپ سوم، تهران: معین، 1396.
15-زینالی، محمدباقر و کبیری، سیدتقی، پارسیان هند در اشعار قصه سنجان، بهارستان سخن، شماره 17، صص. 181-196، 1390.
16-سرخوش­کرتیس، وستا، اسطوره­های ایرانی، ترجمه عباس مخبر، تهران، مرکز، 1373.
17-شایست­نشایست، گزارش کتایون مزداپور، تهران، مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1369.
18-شهرستانی، محمدبن­عبدالکریم، الملل و النحل، ترجمه خالقداد عباسی، چاپ سوم، تهران: اقبال، 1361.
19-شهمردان، رشید، تاریخ زرتشتیان، تهران: فروهر، 1363.
20-شیرخدایی، انسیه و شیرخدایی، ملیحه، اسما و صفات خداوند در قرآن، اوستا، عهدعتیق و عهد جدید، تهران: دلیل ما، 1395.
21-صفا، ذبیح­االله، حماسه سرایی در ایران، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر، 1367.
22-نایتی­زاده، ایرج و آموزگار، ژاله، نگاهی تطبیقی به دخمه زرتشتیان در ایران و هند و جنبه­های آئینی و دینی ساخت دخمه در سنت پارسیان، پژوهش­های ایرانشناسی، شماره 7(2)، صص. 93-108، 1396.
23-فرای، ریچارد نلسون، میراث باستانی ایران، ترجمه مسعود رجب­نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1377.
24-فیثاغورث، سیاحتنامه فیثاغورث در ایران، ترجمه یوسف اعتصامی، تهران: دنیای کتاب، 1363.
25-قائمی، فرزاد، اسطوره نبرد مهر و گاو نخستین و ارتباط آن با ابزار نمادین گرز گاوسر، ادب پژوهی، شماره 21، صص. 89-110، 1391.
26-کریستن­سن، آرتور امانوئل، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه غلامرضا رشیدیاسمی، تهران: دنیای کتاب، 1368.
27---------------------،مزداپرستی در ایران قدیم، ترجمه ذبیح­الله صفا، تهران: دانشگاه تهران، 1336.
28-کویر، محمود، هزاره ققنوس: ساسانیان تا سامانیان، برلین: آیدا، 2014.
29-گیرشمن، رومن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران: علمی و فرهنگی، 1368.
30-محمدربیع­بن­محمدابراهیم، سفینه سلیمانی (سفرنامه سفیر ایران به سیام)، تصحیح عباس فاروقی، تهران: دانشگاه تهران، 2536.
31-مردان­فرخ، گزارش گمان­شکن، گزارش پروین شکیبا، ایلینوی، کیومرث،1380.
32-مسعودی، علی­بن­حسین، التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی، 1389.
33-معین، محمد، مزدیسنا و ادب پارسی، تهران: دانشگاه تهران، 1352.
34-منزوی، احمد، فهرست واره کتاب­های فارسی، جلد 1-2، چاپ دوم، تهران: بنیاد دایره­المعارف بزرگ اسلامی، 1382.
35-مهرآفرین، رضا و حیدری، ملیکا، روابط فرهنگی و مذهبی پارسیان هند با زرتشتیان ایران، فصلنامه مطالعات شبه قاره، شماره 25، صص. 109-120، 1394.
36-وندیداد، گزارش هاشم رضی. جلد 1-4، تهران: فکر روز، 1376.
37-ویدن­گرن، گئو، جهان معنوی ایرانی از آغاز تا اسلام، ترجمه محمود کندری، تهران: میترا، 1381.
38-هد، دانکن، ارتش ایران هخامنشی، ترجمه محمد آغاجری، چاپ دوم، تهران: ققنوس، 1394.
39-یسنا، گزارش ابراهیم پورداود، تهران: نگاه، 1394.
40-Briant, P., From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, winona lake, Eisenbrauns, 2002.
41-Bоусе, М., Textual Sources for the Study of Zoroastrianism (Textual Sources for the Study of Religion), Chicago, University of Chicago Press,  1990.
42-Gignoux, P., Glossaire des Inscriptions Pehlevies et Parthes, London, SOAS, 1972.
43-Gnoli, G., Avestan geography, Encyclopaedia iranica, vol. 3, pp. 44-47, 1987.
44-Hartz, P. R., Zoroastrianism (World Religions), 3th edition, New York, Chelsea House, 2009.
45-Henkelman, W. F., The Other Gods Who Are: Studies in Elamite-Iranian Acculturation Based on the Persepolis Fortification Texts (Achaemenid History), Leuven, Peeters Publishers, 2008.
46-Hinnells, J. R., The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration, Oxford, Oxford University Press, 2005.
47-Inostrantsev, C.,Balāḏurī and Ḥamza Iṣfahānī on the Migration of the Parsees, Journal of the Royal Asiatic Society, v. 70(1), pp. 84-87. 1938.
48-Kreyenbroek, P. G., How Pious Was Shapur I?: Religion, Church and Propaganda under the early Sasanians, The Sasanian Era (The Idea of Iran), ed. V. Sarkhosh Curtis, London, I.B. Tauris, pp. 7-16, 2008.
49-Modi, J. J., The Religious Ceremonies and Customs of the Parsees, 2th edition, Bombay, Jehangir B. Karani’s Sons, 1937.
50-Paymaster, R. B., Early History of the Parsees in India: from their landing in Sanjan to 1700 A. D., Bombay, Zaratoshti Dharam Sambandhi Kelavni Apnari, 1954.
51-Purdavud, E., Iranshah, Bombay, Iranian Zoroastrian Anjuman and the Iran League, 1926.
52-Saddar Nasr and Saddar Bundehesh, ed. E. B. N. Dhabhar, Bombay, British India Press (Byculla), 1909.
53-Sanjana, D. P., & Bahram, J., Vajarkard-e Denig, Bombay, Jamshed jiji Bhai, 1848.
54-Shapur Shahbazi, A. R., On the Xwaday-Namag, Iranica, vol. 12, pp. 218-223, 1990.
55-Toumanoff, C., Studies in Christian Caucasian History, Washington D.C., Georgetown University Press, 1963.
56-Williams, A., The Zoroastrian Myth of Migration from Iran and Settlement in the Indian Diaspora, Leiden, Brill, 2009.